CÁCH ĐỂ LÀM VIỆC HIỆU QUẢ NGAY CẢ KHI ĐANG MẤT ĐỘNG LỰC

Nếu có một bài học quan trọng mà mình muốn gửi đến bản thân vào năm 20 chắc chắn không phải là chăm chỉ hơn, mà là hãy học cách làm việc hiệu quả kể cả trong những lúc cảm thấy chán nản nhất. 

Có những ngày mình chẳng muốn làm gì, và thời điểm viết bài này, là một ngày như vậy.

Thời còn đi làm công sở, dưới sự quản lý của sếp, việc mình không muốn làm gì trong một thời điểm sẽ được đánh đổi bằng một đêm thức trắng để kịp deadline. Còn khi tự làm, chẳng muốn làm gì cả đồng nghĩa với việc mình thực sự không đạt được mục tiêu nào: không có cơ hội mới, không có thu nhập, kèm theo đó là sự thất vọng, chán nản về về bản thân. 

Dù tác hại của mất động lực làm việc khá rõ ràng, nhưng mình biết rất nhiều người trong chúng ta chọn đầu hàng trước nó.

Ta nằm ườn ra giường, nhìn chòng chọc lên trần nhà. Ta thẫn thờ nhìn màn hình máy tính, đổi tab liên tục, lướt mạng xã hội, rồi sau đó bị phân tán bởi hàng tá nội dung từ video hay điện thoại. Ta không làm hoặc làm trong uể oải. Nếu may mắn công việc không ảnh hưởng thì không sao, nhưng nếu có, chắc chắn ta sẽ phải trả giá bằng cả tinh thần và thể chất.

Ngoài hai mười, việc thức trắng một đêm chạy bù deadline chẳng đến nỗi nào. Nhưng tới năm 30 rồi mới thấy, ta nên học cách vượt qua cảm giác trống rỗng, chán nản để bắt tay vào làm việc - chí ít là làm những việc cần làm rồi sau đó nghỉ ngơi, giải trí. Mất động lực rồi chọn không làm gì cả, giống như chúng ta bỏ mặc ruộng cây bị ngập mà không chịu thoát nước vậy. Rễ cây đã úng, ta mới kéo nhau ra tát nước, lúc này cũng chẳng giải quyết được gì. 

Khi không thể mãi dựa vào động lực từ bên ngoài

Mình nghĩ một trong những sai lầm phổ biến nhất khi nói về động lực là chúng ta luôn tìm kiếm nó từ bên ngoài. Ta mong một công việc thú vị, một người sếp tâm lý hơn, một môi trường tích cực, mức lương cao hơn, hay đơn giản là một đồng nghiệp thân thiện, vui vẻ. Bởi vậy, khi chán nản chúng ta thường có xu hướng mong muốn thế giới quanh ta vận động, công ty có nhiều đãi ngộ hơn, cấp trên trìu mến hơn, hoặc đồng nghiệp thân thiện hơn. Chúng ta hiếm khi tự tìm cách làm việc hiệu quả, vui vẻ ngay cả khi đang chán nản.

Trong khi đó, khả năng làm việc trong chán nản, mới chính là khả năng quan trọng nhất tạo nên sự khác biệt của một người có thể thành công và ngược lại. Cứ nhìn thực tế thì sẽ rõ, con người ở môi trường nào, dù được làm công việc yêu thích hay không, cũng sẽ có những thời điểm muốn buông tất cả. Đặc biệt là khi, những yếu tố bên ngoài tạo động lực làm việc cho con người là yếu tố có thể thay đổi: ví dụ như mức lương thưởng, sếp, khách hàng - chúng đều là biến số. Hôm nay ta được làm việc cùng một khách hàng dễ thương, nhưng ngày mai có thể sẽ khác.

Mình tin làm việc khi mất động lực là yếu tố quan trọng mà con người nên "tự mình cải thiện". Nhất là trong bối cảnh kinh tế thị trường đang có nhiều sự thay đổi như hiện nay. Rất nhiều người quen của mình đang bế tắc giữa quyết định nên nghỉ việc hay không, khi làm tiếp thì chán nản, nghỉ việc thì ngại không tìm được cơ hội khác. Vậy là họ làm việc trong cảm giác khó chịu, mệt mỏi mỗi ngày.

Còn mình, thì như đã kể, mình nản một tháng chục lần do tính chất công việc làm từ xa khá bấp bênh.

Dưới đây là những phương pháp mà chính mình đang áp dụng để tự thôi thúc bản thân vực dậy tinh thần trong những ngày mất động lực, hoài nghi với con đường đang đi.

Đầu tiên: Xây dựng động lực từ cảm giác an tâm tài chính

Đồng tiền đi đầu câu chuyện. Công việc có thu nhập tốt vẫn có thể bào mòn tinh thần của một người, công việc có thu nhập không như ý lại càng là nguyên nhân khiến một ai đó cảm thấy mất phương hướng, dẫn tới mất đi động lực làm việc.

Vậy nên, từ khóa của mình với tiền bạc không phải là kiếm thật nhiều tiền. Mình tin quan trọng hơn nằm ở sự an tâm về tài chính. Trong hành trình làm việc tự do, mình rất dễ rơi vào cảm giác chán nản do tài chính không ổn định. Mình không có mức thu nhập cố định, có dự án lại bị kéo dài hơn dự kiến, mỗi lần như vậy, mình lại nghĩ có nên tiếp tục con đường này không hay nên đi làm full-time lại.

Bạn không thể tự biến mình thành khách hàng để ký thêm hợp đồng, cũng chẳng thể hóa thân thành sếp để tăng lương cho mình. Câu hỏi là: nếu nguyên nhân khiến bạn mất động lực đến từ tiền bạc nhưng hiện tại bạn chưa thể cải thiện thu nhập ngay, thì phải làm sao?

Thông thường chúng ta sẽ phản ứng theo vài cách quen thuộc. Người thì lên mạng tìm việc mới. Người thì than thở, cho rằng mình xứng đáng được trả cao hơn. Người khác lại bắt đầu lập kế hoạch kiếm thêm tiền, học thêm kỹ mở rộng nguồn thu nhập. Những cách làm trên thiếu mất một ý quan trọng, đó là bạn cần tạo cho bản thân cảm giác an tâm tài chính. Mà cảm giác ấy không tự nhiên đến, nó cần phải xuất hiện kèm các con số.

Bạn có thể thấy rất một số người có rất nhiều tiền nhưng vẫn sống trong trạng thái bất an. Họ không làm quá đâu, vì tâm lý con người vốn là vậy. Rất nhiều người luôn cảm thấy mình cần kiếm nhiều hơn nữa, nhưng lại không thật sự biết “nhiều hơn” là để làm gì, và bao nhiêu mới là đủ.

Nên trước khi cố kiếm thật nhiều tiền, có lẽ chúng ta cần trả lời rõ hai câu hỏi.

1. Câu hỏi thứ nhất, chi phí tối thiểu để mình sống ổn trong một tháng là bao nhiêu? 

2. Câu hỏi thứ hai, mục tiêu về tài chính của mình là gì? 

Câu hỏi thứ nhất được đặt ra để bạn nhận ra rằng đôi khi tình hình tài chính của mình không tệ đến mức như cảm xúc đang khiến mình nghĩ. Chi phí sinh hoạt của chúng ta gồm tiền nhà, tiền ăn uống, đi lại, giải trí, vài khoản phát sinh lặt vặt… thật ra đôi khi không cần quá cao như ta tưởng tượng. Đây cũng là con số tiền đề để chúng ta thực hiện bước đầu tiên của quá trình an tâm về tiền bạc, đó là giảm chi. 

Thứ hai, đa số chúng ta thật ra không có một đích đến cụ thể nào trong chuyện tiền bạc cả. Mình chỉ mơ hồ rằng phải kiếm nhiều hơn, phải giỏi hơn, phải tự do tài chính hơn. Nhưng cụ thể là bao nhiêu tiền mới đủ, tự do tới mức nào mới gọi là tự do, thì lại không rõ. Càng mơ hồ lại càng mệt mỏi, càng cảm thấy công việc hiện tại không kiếm đủ, nhưng bứt phá lại chẳng biết nên như thế nào. 

Vậy nên, bạn phải biết mình muốn gì, sao đó mới có lộ trình được: học thêm, làm thêm, học đầu tư… Khi rõ ràng như vậy thì bạn sẽ cảm thấy hiểu vì sao mình làm việc, và động lực sẽ tự nhiên sẽ đến.

Thứ 2: Tìm động lực bằng cách làm chủ công việc của mình

Thuyết tự thuyết nói rằng con người chỉ có thể duy trì động lực khi được làm việc trong môi trường với đủ ba yếu tố: 1. cảm giác mình có quyền lựa chọn; 2. cảm giác mình đang tiến bộ, có năng lực; 3. cảm giác công việc có sự liên quan tới bản thân hoặc người khác (cảm giác có ích).

Và rất rõ ràng, môi trường công sở là mảnh đất màu mỡ cho sự mất động lực. Không nhiều người trong chúng ta có cảm giác mình được quyền quyết định lựa chọn trong công việc. Chúng ta có thể làm rất nhiều nhưng lại không có cảm giác đang phát triển, khi mà thu nhập không tăng, công việc không đột phá. Hoặc chúng ta cũng dễ dàng rơi vào cảnh không rõ việc mình đang làm có thực sự hữu ích cho lộ trình sự nghiệp của bản thân hoặc cho người khác hay không.

May mắn rằng, chúng ta hoan toàn có thể học cách tìm động lực bằng cách cải thiện những điều khiến ta mất đi động lực.

- 1. Hãy tìm cách cho mình được lựa chọn. Đừng đẩy quyền quyết định cho tất cả mọi người quanh bạn, ví dụ như đồng nghiệp, sếp hay khách hàng. Hãy tin rằng, dù là công việc có quy trình nghiêm ngặt nhất, bạn vẫn hoàn toàn có khả năng tự chủ ở một góc độ nào đó.

Bạn có thể tìm cảm giác tự do lựa chọn bằng cách tự sắp xếp lịch làm việc mỗi ngày, quyết định các phương thức xử lý công việc, thời gian phản hồi với khách hàng, thậm chí là ranh giới của bạn trong công việc. Nhiều người chán nản vì phạm vi công việc liên tục khiến họ kiệt sức, nhưng lại không bao giờ dám từ chối, dám phản biện. Điều này rất nghịch lý, vì hỏi họ có sợ bị đuổi việc không, thì họ lắc đầu. Rõ ràng, việc tồi tệ nhất là nghỉ việc họ cũng không sợ hãi, thì tại sao không dám thử "tìm tự do" trong công việc?

- 2. Bạn phải thấy mình đang tiến bộ, mà cách thì nhiều hơn bạn vẫn tưởng. Trong những năm ngoài 20, mình thường rơi vào cái bẫy nghỉ giữa hiệp. Mình cố gắng rất nhiều khi bắt đầu một công việc mới, có thể gọi là cố gắng quên ăn quên ngủ. Nhưng khi công việc đi vào quỹ đạo, mình lại biếng nhác, chây lười, và thả lỏng tới độ chẳng thèm tốt hơn chút nào. Sau đó thì mình đổ lỗi là công việc buồn tẻ, không giúp mình phát triển hơn.

Thực ra là thế này, sẽ luôn có cách để làm tốt hơn công việc hiện tại. Nếu công việc hiện tại đang dễ dàng, bạn có thể học cách thiết lập mục tiêu để làm tốt hơn, hiệu quả, nhanh chóng để có thời gian dành cho sở thích cá nhân. Nếu công việc khó nhằn, bạn có thể học cách chia nhỏ mục tiêu, hoàn thành từng bước, từng bước một.

Việc đạt được từng bước tiến nhỏ sẽ giúp bạn cảm thấy mình đang tiến bộ hơn trong công việc. Và nó giải quyết được bài toán "cảm thấy công việc có ích". Chí ít, công việc bạn làm, từng hành động nhỏ của bạn, đang giúp bạn sống tốt hơn.

Thứ 3: Tin vào hành trình

Khi bắt đầu làm tự do, khi bắt đầu xây kênh, tự làm việc với khách hàng trong lĩnh vực xuất bản sách, có những ngày mình không làm được gì cả vì mất tự tin.

Mất niềm tin dẫn đến mất động lực theo cách vô cùng nghiêm trọng.  

Có một nghiên cứu cho thấy, trong số 100 người lo ngại về các vấn đề môi trường, chỉ khoảng một phần ba thực sự hành động. Chúng ta thường nghĩ rằng càng lo sợ thì càng có động lực để làm điều gì đó. Nhưng thực tế không hẳn như vậy. Điểm khác biệt giữa những người chỉ lo lắng và những người thực sự hành động nằm ở niềm tin rằng bản thân có thể tạo ra sự thay đổi. Khi tin tưởng rằng mình đủ khả năng tác động đến vấn đề, họ mới sẵn sàng bắt tay vào làm.

Trước đây khi còn học đại học, mình khốn khổ vì cảm thấy tự ti, yếu đuối, lại hay rụt rè. Khi ấy một người chị nói với mình là người giỏi mới mạnh mẽ được. Tức là điều kiện cần là giỏi. Mình có bị suy nghĩ nhiều về câu nói ấy rất lâu, cho tới một thời điểm biết là không thể như vậy, không thể đợi giỏi rồi mới tự tin. 

Bạn phải học cách dụ dỗ, rủ rê chính mình, xúi dục mình tin vào con người bạn, tin vào hành trình bạn đang đi. Có thể bạn đọc những lời này sẽ cảm thấy có chút sáo rỗng, thậm chí cảm thấy phát ngán về nó, nhưng lời giải vẫn vậy.

Những người đạt được thành tựu trong công việc mà mình từng biết đều tin tưởng sâu sắc vào bản thân. Với người ngoài, niềm tin ấy đôi khi có thể bị xem là hơi thái quá, thậm chí tiệm cận với sự tự phụ. Nhưng mình lại rất ngưỡng mộ điều đó. Dù kết quả ra sao, dù thành hay bại, họ cũng không phủ nhận giá trị của chính mình.

Hãy nghĩ về niềm tin như hạt giống, bạn phải nuôi dưỡng, tưới trồng nó bằng tình yêu, bạn phải nâng niu nó trước khi nó thực sự nảy mầm rồi đơm hoa, kết trái. Nghĩa là - con người cần tin vào chính mình trước khi thực sự giỏi giang. Nhưng dĩ nhiên, cảm giác tin tưởng vào chính mình không thể chỉ đến từ suy nghĩ. Muốn tự tin hơn, bạn phải hành động. Bạn phải tiếp tục làm, ngay cả trong những ngày cạn kiệt năng lượng. Học cách nhìn lại một ngày đã qua, ghi nhận những gì mình đã cố gắng, tự thưởng cho những bước tiến nhỏ, và nhận ra sự trưởng thành của bản thân. Trước khi chờ đợi sự công nhận từ bất kỳ ai, hãy học cách đứng về phía chính mình. Hãy tin vào bản thân trước cả một quãng đường dài. Đó là con đường không nhiều người lựa chọn, nhưng từ hôm nay, sẽ có thêm dấu chân của bạn trên đó.

Thứ 4: Nếu có thể, đừng chọn đi một mình

Đừng quá tin vào những lời khẳng định như: 'Bạn chỉ có một mình trong cuộc đời này' hay 'đường đời là con đường độc hành'. Những cách nói ấy dễ khiến chúng ta mang cảm giác rằng mình phải tự chống chọi với mọi khó khăn, tự gánh vác mọi thứ trên vai.

Trong khi đó, chúng ta hoàn toàn, luôn luôn và có thể dựa vào mọi người xung quanh. Rõ ràng mọi sự thay đổi trên cuộc đời này, cuộc chiến dành độc lập của đất nước, hay cuộc chiến chống lại nạn diệt chủng, phân biệt chủng tộc ở bên kia bán cầu để bắt đầu từ việc con người làm việc với nhau. 

Nếu bạn tin rằng mình không cần đi một mình, tin rằng bạn sẽ tìm được người đi cùng với mình. Phần lớn lý do chúng ta tự tách mình ra không tới từ việc ta ngại làm một mình đâu. Nó chủ yếu diễn ra khi mà chúng ta thực tế đã vấp phải nhiều đau khổ, mâu thuẫn rồi. Vậy lời nhắn nhủ của mình ở đây là: hãy học cách tìm được người phù hợp để cùng đồng hành, người có thể động viên bạn khi gặp khó khăn, có thể đỡ đần lúc bạn vấp ngã, người sẵn sàng bao dung cho bạn. Và ngược lại, dĩ nhiên bạn cũng có thể làm điều này cùng họ. 

Thứ 5: Duy trì động lực bằng cách thấu hiểu nhịp độ của chính mình.

Bạn đang đi quá nhanh hay quá chậm. Bạn đang làm quá nhiều hay quá ít. Bạn đang muốn bao nhiêu, và thực tế có thể làm bao nhiêu. 

Một người tập thể thao có buổi tập hiệu quả không phải là một buổi tập mà người này nhảy vọt, từ chạy bộ 10 cây số lên 20 cây số. Một buổi tập thể thao thực sự có ích cho sức khỏe là buổi tập đủ thử thách để cơ thể nhận ra mình đang tốt hơn, nhưng không quá mức khiến buổi tiếp theo phải ôm cơ, ôm gối nghỉ bù sức. 

Nếu một ngày bạn cảm thấy mất hứng, bạn cần hiểu về nhịp độ của bản thân. Xem thử mình đang không còn cảm hứng làm việc do đang gồng gánh quá nhiều hay đang đi quá chậm. Ở hai vấn đề, chúng ta sẽ có các phương thức giải quyết khác nhau. Nếu cảm thấy bản thân đang đi chậm, ta nhất định phải tìm được lộ trình bứt phá phù hợp, để bơm đầy năng lượng khai phá mới cho mình. Nhưng ngược lại, nếu đang đi quá nhanh, đến độ cảm thấy kiệt sức rồi, hãy chọn cách chậm lại. 

Nhịp độ của bạn phải là thứ mà bạn tự mình cảm nhận và tự mình điều chỉnh. Tin rằng, với một nhịp điệu phù hợp bạn chắc chắn sẽ tìm thấy con đường phù hợp để đi.

Trong các bài viết sau mình sẽ đào sâu hơn về chủ đề này. Chúc cho hành trình của bạn luôn có thể tràn ngập niềm vui, sự phấn khởi - do chính bạn tự mình tạo nên.

Đây là một câu hook mình nghe được đâu đó sáng nay trong một clip nói chuyện kinh doanh làm giàu. Ý của nó là: những công cụ AI hiện tại đang cho một người khả năng sở hữu cả một “bộ máy vận hành” mà trước đây có khi phải cần cả một đội ngũ, thậm chí cả một gia sản để xây dựng. Rồi thì ở tương lai sắp diễn ra, sẽ có một thế hệ người giàu mới nổi nhờ ứng dụng công cụ này. 

Câu nói này - cùng với hiệu suất làm việc hiện tại, khiến mình dấy nên cảm giác tội lỗi vì mình không giỏi dùng AI.

Vậy mình đã làm việc với cảm giác “tội lỗi” này như thế nào?  

1. Bạn không thể vừa ăn một cái bánh vừa muốn cái bánh ấy còn vẹn nguyên

Và nếu giá trị của một xu hướng thể hiện sớm nhất ở đâu, thì gần như chắc chắn là ở thị trường chứng khoán.

Cơn sốt AI không chỉ nằm ở những công ty trực tiếp làm AI. NVIDIA là ví dụ rõ nhất: nếu lấy cuối năm 2022, trước khi cơn sốt AI thực sự bùng lên, làm mốc thì cổ phiếu này đến nay đã tăng khoảng 9-10 lần. Dòng tiền cũng không chỉ chạy vào những công ty làm chip hay phát triển AI.

Nó lan sang cả một hệ sinh thái phía sau: cloud, data center, điện, lưu trữ, mạng lưới, hệ thống làm mát… Tức là không chỉ những người làm ra AI đang kiếm tiền từ AI. Những người xây nền để AI chạy được cũng đang ở trong cuộc chơi.

Khoảng 2-3 năm trước, mình có cơ hội làm sách cho một công ty công nghệ ở Việt Nam. Cũng từ lúc đó, mình mới có dịp nhìn kỹ hơn vào câu chuyện hạ tầng phía sau AI.

Lúc ấy mình nghe rất nhiều về data center, máy chủ, GPU, điện, hệ thống làm mát, nhân lực... và nhận ra để AI có thể “ảo” như chúng ta đang dùng hôm nay, phía dưới nó là một ngành công nghiệp cần một lượng vốn và tài nguyên khổng lồ.

Và rồi AI trở thành thứ nằm ngay trên chiếc laptop của mình. Dù không hạnh phúc lắm (vì mình thích thời chưa AI hơn), thì cá nhân mình mình cũng được nhờ AI quá nhiều.

Nên mình nhận ra một bài học quan trọng trong kinh doanh ứng vào một con người bình thường như mình đó là: “không thể vừa muốn ăn cái bánh, vừa muốn cái bánh ấy còn vẹn nguyên.”

Không thể vừa hưởng lợi từ công nghệ, vừa mong công nghệ đừng thay đổi cuộc chơi.

2. Cơn sốt này sẽ không qua, mọi chuyện cũng chẳng quá quan trọng

Chúng ta từng có dot-com. Có crypto. Có NFT. Có rất nhiều thứ từng được nói như thể chúng sẽ thay đổi cả thế giới, rồi sau đó giá trị của không ít thứ về gần như bằng 0.

Nên có thể AI cũng sẽ có một giai đoạn điều chỉnh, và đã có một số nhịp điều chỉnh (lại là từ thị trường chứng khoán). Tuy nhiên, mình gần như đã chấp nhận là cơn sốt có thể qua, nhưng thị trường sẽ không quay trở lại như thuở nó chưa từng tồn tại.

Giống như Internet vậy. Sau bong bóng dot-com, Internet không biến mất. Nó chỉ trở thành một phần bình thường của cuộc sống.

Điều này khiến mình nhìn nhận mọi thứ theo hướng tất cả cũng chẳng quan trọng lắm đâu. Những giá trị mà bản thân theo đuổi, những điều mình từng cho là quan trọng, là bất biến, tất cả rồi cũng sẽ dần không còn quan trọng lắm nữa. 

Những dữ liệu này cho mình thấy một góc nhìn khác về sự thay đổi. Mình có thể không thích sự thay đổi ấy. Mình có thể hoài niệm thời trước ấy. Mình có thể thấy tiếc một số thứ đang dần biến mất.

Nhưng mình không thể vừa hưởng lợi từ sự thay đổi, vừa yêu cầu cuộc sống giữ nguyên như cũ.

Cái bánh đã bị ăn mất một miếng rồi.

Thì thôi, ăn tiếp vậy. Lần này mình sẽ thử dùng nĩa! 

Ở đây, mình sẽ có một lời khuyên cho họ để giải quyết tình trạng “sương mù” này: hãy nghĩ về cuốn sách đã khiến anh chị muốn viết; muốn trở thành một tác giả sách.

Thế nào là một cuốn sách truyền động lực xuất bản?

70% tác giả tìm tới mình có một điểm chung khi nói về cuốn sách yêu thích: đó là Hạt Giống Tâm Hồn.

Nhưng thực tế, chỉ khoảng 10% trong số họ thực sự muốn cuốn sách của mình được triển khai theo hướng ấy.

Cuốn sách thích đọc và cuốn sách khiến tác giả hình dung về tác phẩm của chính mình là hai cuốn sách khác nhau. Cuốn sách truyền động lực sẽ cho tác giả thấy được mình muốn phát triển một tác phẩm như thế nào:

• Một cuốn hồi ký kể lại hành trình của chính mình, như một món quà dành cho bản thân, để lưu giữ những điều đã trải qua và đánh dấu một chặng đường.

• Một cuốn sách thương hiệu cá nhân giúp tác giả định vị chuyên môn, câu chuyện và góc nhìn của mình trong mắt độc giả.

• Một cuốn sách đóng gói, đúc kết tri thức, hệ thống hóa những kinh nghiệm, phương pháp và bài học đã tích lũy để chia sẻ lại cho người khác.

Ví dụ, sẽ có một tác giả nói với mình rằng Đi tìm lẽ sống là cuốn sách khiến anh ấy muốn viết. Bên cạnh đó, anh ấy muốn cuốn sách trở thành một “thỏi nam châm” để phát triển công việc. Và ngay lập tức, mình sẽ gợi ý cho anh ấy cách viết theo dạng hồi ký, kể về cuộc đời mình ở ngay điểm rơi sâu nhất.

“Đi tìm lẽ sống” là tác phẩm nổi tiếng của Viktor Frankl, một bác sĩ tâm thần và nhà thần kinh học người Áo, được viết dựa trên những trải nghiệm của ông trong các trại tập trung của Đức Quốc xã. Cuốn sách cũng từ đó mở ra những suy ngẫm của ông về ý nghĩa của sự sống và cách con người đối diện với nghịch cảnh.

Dĩ nhiên, chúng ta không cố gắng tạo ra một “bản sao” của cuốn sách yêu thích. Điều cần làm là học được những bước đi đầu tiên từ cuốn sách đã truyền cảm hứng viết cho tác giả:

• Anh ấy, cô ấy muốn nội dung được kể theo hướng nào.

• Anh ấy, cô ấy muốn cuốn sách của mình truyền tải được những gì về con người họ.
• Cái tôi của tác giả được thể hiện như thế nào thông qua nội dung sách.

Ở đây, khi nói về cuốn sách tạo động lực, không hẳn là tác giả sẽ muốn kể câu chuyện theo đúng motif, theo đúng phương pháp kể hay đề tài của cuốn sách ấy. Nhưng chắc chắn nó sẽ cho tác giả một ý niệm đầu tiên về hành trình từ “không” tới “một” trang chữ đầu tiên.

Và có thể mọi người đã nghe quá nhiều rồi, nhưng chính xác luôn là vậy đó: “Hành trình vạn dặm bắt đầu bằng một bước chân.”

Mình hỗ trợ tác giả như thế nào từ cuốn sách truyền cảm hứng cho họ?

Toni Morrison từng nói: "If there's a book that you want to read, but it hasn't been written yet, then you must write it."

“Nếu có một cuốn sách bạn mong mỏi được đọc, nhưng trang sách ấy vẫn chưa được viết nên, thì bạn hãy là người viết nên nó.”

Khi đọc một cuốn sách truyền cảm hứng xuất bản, tác giả không chỉ nhìn thấy những điều mình muốn học hỏi, họ còn nhìn thấy những điều mà cuốn sách ấy chưa truyền tải - một góc nhìn khác, một phương pháp kể cô đọng/truyền cảm hơn, một trải nghiệm chỉ riêng họ mới có. 

Và đó cũng chính là điểm khởi đầu để mình giúp tác giả viết nên một cuốn sách duy chỉ có một. Để từ đây, khai thác những câu chuyện, những kiến thức, những tư duy mà chỉ con người ấy, chất liệu ấy, mới có thể kể nên.

Kết luận

“Có cuốn sách nào khiến bạn/anh/chị muốn trở thành tác giả không?”

Mình vẫn thường lặp lại câu hỏi ấy khi tư vấn cho một tác giả mới. Bởi đôi khi, trước cả khi biết mình muốn viết gì, chúng ta đã biết mình muốn tạo ra một cảm giác như thế nào từ một cuốn sách. 

Cảm giác cho người khác.

Cảm giác cho chính mình. 

Và từ cảm giác ấy, câu chuyện, hành trình sáng tác hoàn toàn có thể bắt đầu theo cách vô cùng trơn tru. Chúc bạn thành công với cuốn sách của chính mình. Và dĩ nhiên, nếu cần một người đồng hành sáng tác, liên hệ với mình nhé. 

"Controversial" thường được dịch là "gây tranh cãi". Trong truyền thông và marketing, đây từ lâu đã là một trong những công cụ hiệu quả để tạo độ phủ và thúc đẩy sự lan tỏa. Một nội dung controversial thường mở ra nhiều góc nhìn, nhiều cách diễn giải và khiến công chúng muốn tham gia vào cuộc trò chuyện xung quanh nó. Chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp những chiến dịch truyền thông theo hướng này từ các thương hiệu lớn nhỏ, và dĩ nhiên cả ở giới nghệ sĩ. Giữa vô số nội dung được xuất bản mỗi ngày, việc được nhắc đến, được bàn luận hay thậm chí được tranh luận đã là một lợi thế rất lớn.

Những cuốn sách gây tranh cãi

“Đắc Nhân Tâm”, “Cha Giàu Cha Nghèo” hay “Sapiens (Lược Sử Loài Người)” đều là những cuốn sách tạo ra những cuộc thảo luận vượt xa phạm vi của việc đọc đơn thuần. Chúng liên tục được nhắc đến, diễn giải, phản biện và đánh giá lại qua nhiều thế hệ độc giả. 

Ở mảng văn học, hiện tượng này còn rõ nét hơn. Những tác phẩm như 1984, Lolita hay Bắt Trẻ Đồng Xanh (mình cũng không thích hai cuốn này) đã tạo ra những cuộc tranh luận kéo dài hàng thập kỷ. Cụ thể Lolita gây tranh luận vì nội dung xoay quanh mối quan hệ giữa một người đàn ông trưởng thành và một bé gái vị thành niên. 

Ở đây, mình nghĩ chắc hẳn mọi người đều đồng tình rằng “nổi tiếng” đi kèm “tai tiếng”. Những cuốn sách với góc nhìn trái chiều, khai thác những chủ đề nhạy cảm, phá vỡ chuẩn mực, có thể sẽ tạo nên một làn sóng “best seller”. 

Tuy nhiên, nếu nói đến việc một tác giả có chủ động theo đuổi sự "tranh cãi" hay không thì đó lại là một câu chuyện khác. Rõ ràng, khi đặt trọng tâm vào tính tranh cãi, tác giả thường phải bước ra khỏi vùng an toàn, thậm chí chấp nhận đi vào những vùng nhiều rủi ro hơn. Họ có thể phải đối diện với phản ứng trái chiều, những hiểu lầm hoặc những chỉ trích không dễ chịu. Không nhiều người viết sẵn sàng lựa chọn con đường này, cũng không phải ai cũng thấy đó là điều cần thiết.

Và ở đây, trong vai trò một biên tập viên (hay người đồng hành cùng tác giả), mình không cho rằng nhất thiết phải theo đuổi khả năng gây tranh cãi. Điều đáng quan tâm hơn là tính “talkable” - khả năng khơi mở những cuộc đối thoại.

Nói cách khác, một cuốn sách không nhất thiết phải khiến người đọc tranh cãi với nhau, nhưng nên đủ sức khiến họ muốn mang những ý tưởng trong đó ra để chia sẻ, suy ngẫm và trò chuyện cùng người khác. Một cuốn sách như vậy sẽ tiếp tục sống sau khi được đọc xong, thông qua những cuộc trò chuyện mà nó tạo ra.

Khi nhìn theo hướng này, áp lực dành cho cả tác giả lẫn biên tập viên cũng nhẹ đi rất nhiều. Mục tiêu không còn là tạo ra những phát ngôn gây sốc hay những quan điểm cực đoan để thu hút sự chú ý, mà là tìm kiếm những câu chuyện, trải nghiệm và góc nhìn đủ chân thật, đủ thú vị để người đọc muốn tiếp tục nhắc đến chúng (sau khi đã hoàn thành nội dung sách). 

Và ở đây, nếu muốn xây dựng một cuốn sách vừa có khả năng lan tỏa, vừa không đánh mất sự chân thành của tác phẩm, có một vài nguyên tắc mà cá nhân mình thường gợi ý tác giả cân nhắc:

1. Điểm giao của thị trường và tác giả

Với chủ đề mà tác giả muốn viết, một câu hỏi đáng để đặt ra là: cuốn sách này có đang tham gia vào một cuộc trò chuyện đang “hot” ngoài xã hội hay không? 

Nói cách khác, nội dung đó có giúp độc giả hiểu rõ hơn một vấn đề đang được quan tâm, giải quyết một băn khoăn đang được nhắc đến, hay mang đến một góc nhìn mới cho một chủ đề mà nhiều người đang tranh luận? Chẳng hạn, Atomic Habits xuất hiện đúng vào thời điểm rất nhiều người quan tâm đến việc thay đổi bản thân nhưng liên tục thất bại. Thay vì nhấn mạnh vào ý chí hay động lực, cuốn sách đưa ra một góc nhìn khác: thay đổi hệ thống quan trọng hơn thay đổi quyết tâm. Chính vì tham gia vào một cuộc trò chuyện đang diễn ra sẵn trong xã hội mà cuốn sách có sức lan tỏa mạnh mẽ.

Độc giả tìm đến một cuốn sách vì đang quan tâm một vấn đề nào đó, đang cố gắng trả lời hoặc đang muốn hiểu sâu hơn về một cuộc thảo luận mà họ bắt gặp trong cuộc sống. Một cuốn sách càng kết nối được với những mối quan tâm đang tồn tại, nó càng dễ tìm thấy độc giả của mình.

2. Bước ra ngoài để nhìn lại chính mình

Nhiều tác giả viết từ trải nghiệm cá nhân, nhưng lại quên đặt trải nghiệm đó trong bối cảnh rộng hơn. Khi có thể vừa kể câu chuyện của mình vừa quan sát nó từ bên ngoài, tác giả thường tìm thấy những lớp nghĩa có khả năng chạm tới nhiều người hơn.

Điều này có thể được lý giải khá đơn giản. Khi sống quá lâu trong một câu chuyện, chúng ta thường xem nó là điều bình thường. Nhiều tác giả cho rằng những trải nghiệm của mình không có gì đặc biệt, không đủ mới mẻ hoặc không đáng để kể. Nhưng ở góc nhìn của người khác, chính những điều tưởng như bình thường ấy lại có thể chứa đựng những bài học, những cảm xúc hoặc những câu hỏi rất đáng để suy ngẫm. 

Ví dụ, với một tác giả có xuất thân thuận lợi, chị ấy thường có xu hướng cho rằng những khó khăn trong hành trình kinh doanh của mình không có gì quá đặc biệt. Sau cùng, khi thất bại vẫn còn nguồn lực để làm lại, vẫn có người hỗ trợ, vẫn có những cơ hội mà nhiều người khác không có được. Vì thế, chị ấy dễ bỏ qua những trải nghiệm ấy khi viết. Đây cũng là phần mà mình thường tham gia nhiều nhất trong vai trò người đồng hành sáng tác. Công việc của mình không phải là tạo ra những câu chuyện mới, mà là giúp tác giả nhìn thấy giá trị của những câu chuyện mà họ đang vô tình bỏ qua.

3. Chọn một góc nhìn đủ riêng và đủ mới mẻ để đáng được lắng nghe

Điều tạo ra những cuộc trò chuyện giá trị không nhất thiết là một quan điểm cực đoan hay sự phá vỡ mọi chuẩn mực. Nhiều khi, đó chỉ đơn giản là một góc nhìn đủ mới mẻ để khiến người đọc dừng lại và suy nghĩ.

Chúng ta không cần gượng ép mình trở nên khác biệt bằng mọi giá. Điều quan trọng hơn là đủ thành thật với trải nghiệm và cách nhìn của chính mình. Bởi rất nhiều cuộc trò chuyện ý nghĩa thường bắt đầu từ những khác biệt rất nhỏ trong cách mỗi người quan sát cùng một sự việc.

Chẳng hạn, “Cha Giàu Cha Nghèo” không phải là cuốn sách đầu tiên nói về tiền bạc. Điều khiến nó được nhắc đến rộng rãi là việc tác giả đặt lại một niềm tin vốn rất phổ biến: học giỏi, có một công việc ổn định và chăm chỉ làm việc chưa chắc là con đường duy nhất dẫn đến tự do tài chính. Chính góc nhìn này đã khiến độc giả muốn trao đổi, đồng tình hoặc phản biện trong suốt nhiều năm sau đó.

Càng tiếp xúc nhiều với các tác giả, mình đều nhận ra, ai cũng có cái “mới” và cái “riêng” ấy. Nó chính là USP rất riêng của một tác giả để rồi tạo nên một USP quan trọng riêng biệt của một tác phẩm. 

KẾT LUẬN 

Có thể mọi người đã nhận ra, đây thực chất là một bài PR. PR cho những cuốn sách có khả năng tạo nên những cuộc đối thoại sâu sắc giữa bối cảnh thông tin đầy nhiễu loạn. Sau nhiều năm làm sách, mình ngày càng tin rằng điều giúp một cuốn sách sống lâu không chỉ nằm ở số lượng bản in được bán ra, mà còn ở số lượng cuộc trò chuyện mà nó để lại sau khi người đọc gấp trang cuối cùng. Những cuốn sách được nhắc đến, được tranh luận, được giới thiệu từ người này sang người khác thường có một vòng đời dài hơn rất nhiều so với những cuốn sách chỉ được đọc rồi lặng lẽ đi qua.

Nếu bài viết này khiến ai đó nhìn lại cuốn sách mình đang viết, hoặc mạnh dạn hơn với một góc nhìn mà trước đây còn ngần ngại theo đuổi, thì có lẽ nó đã hoàn thành được mục đích của mình.

Và cuối cùng, đúng vậy, đây cũng là một bài PR cho chính mình.

Mình luôn tin rằng mỗi cuốn sách là kết quả của sự đồng hành giữa tác giả và những người làm xuất bản. Vì vậy, mình rất hy vọng những bài viết như thế này sẽ giúp mình gặp được những tác giả có cùng cách nghĩ về sách, về độc giả và về những cuộc trò chuyện mà một cuốn sách có thể tạo nên.

.