KHI NHỮNG NGƯỜI TRẺ KHÔNG CÒN MUỐN LẬP GIA ĐÌNH HAY SINH CON

Hôm trước, con trai (5 tuổi) hỏi mình là, nếu con hư mẹ không thương con. Mình nói với con là không, mẹ vẫn thương. Con lại hỏi: con bừa bộn mẹ không thương con hả. Mình lại nhấn mạnh là con bừa bộn mẹ vẫn thương con. 

Sau đó con lại hỏi: “Vậy con ngoan là mẹ không thương con?”

Mình tiếp tục: “Con hư con ngoan, con bừa bộn con ngăn nắp thì mẹ đều yêu con.”

Tới đây chị hai mình nghe, mỏ bả đã giựt giựt rồi. Vì cả nhà đều nhất quán là mình chiều con quá. Lợi ích của sự chiều này là ngay sau đó, con ngẫm nghĩ rồi nói là:

“Con thương mẹ, con ngăn nắp.”

Rồi tự đi dẹp đồ chơi. Dĩ nhiên, diễn biến của việc dẹp đồ chơi chỉ kéo dài được 2 phút. Nó tìm được cục đất nặn thế là ngồi nặn nhân vật hoạt hình yêu thích.

***

Hôm rồi, em mình hỏi với mình thế nào là một công việc, một môi trường mà mình cho là “trong mơ”. Mình ngẫm nghĩ rồi nói: muốn một công việc với tính chất công việc và cả con người - có thể giúp mình phát huy điểm mạnh, và bao dung cho điểm yếu của bản thân.

Đợt trước nữa, khi biên tập cuốn sách “Tìm việc đúng cách, Không cần luồn lách” của chị Thái Hà, chị có nhắc một trích dẫn khiến mình mãi nhớ: nếu muốn dùng tay phải của một người, bạn cũng phải chấp nhận cả tay trái của họ. Câu nói này đã khiến mình nhìn nhận vấn đề nhẹ nhàng hơn kha khá ở thời điểm ấy.

Tuy vậy, mình ít khi được trải nghiệm hoặc nhìn thấy câu chuyện này trong đời sống thực tế ở cả môi trường công sở lẫn môi trường gia đình. Chúng ta chấp nhận điểm hạn chế của nhau như một bài toán cần sửa, chứ không phải là yêu thương nó. Không chỉ ở thế giới bên ngoài, chính bên trong con người mình cũng vậy. 

***

Tất cả những diễn biến trên, vì sao lại được mình nhắc đến để nói về chủ đề người trẻ với mong muốn sống không kết hôn, không sinh con? Vì thứ mình nghĩ nhiều hơn ở những ngày này là cảm giác về tình yêu vô điều kiện. 

Tình yêu vô điều kiện là thứ tình cảm mà mình tin là con người ta, theo một cách nào đó, đã không còn cảm thấy bản thân “xứng đáng” được nhận. Và cũng là thứ tình cảm mà mình tin là đủ sức mạnh để nâng đỡ bất kỳ ai, dám là những điều mà họ không còn tin rằng mình có thể. 

Mà rõ ràng, thứ mà người trẻ thấy không thể đang ngày một nhiều. 

Không thể xấu quá. Không thể tuềnh toàng quá. Không thể yêu ai bằng cả trái tim mà không tính toán điều kiện gì. Không thể cống hiến hết mình cho một sự nghiệp, vì chẳng biết sẽ bị AI thay thế bao giờ. Không thể lập gia đình khi chưa có gì trong tay.

Ở giữa những điều không thể ấy, người trưởng thành rất ít khi được nghe câu: “Không sao cả, dù thế nào bạn cũng sẽ được yêu thương và trân trọng.”

Mỗi thế hệ có một mong cầu khác nhau, nhưng tình yêu là điểm chung cho mọi xuất phát. 

Thời còn nhỏ, mình rất thích đoạn thơ này của Nguyễn Khoa Điềm, với mình năm ấy đây là hình dung rất đẹp về tình yêu:

“Những ai đã khuất

Những ai bây giờ

Yêu nhau và sinh con đẻ cái

Gánh vác phần người đi trước để lại

Dặn dò con cháu chuyện mai sau”

Người ta yêu nhau, rồi từ tình yêu ấy mà muốn xây dựng một cuộc sống chung. Rồi từ cuộc sống chung ấy, nếu muốn, người ta sinh con, nuôi con, trao cho một thế hệ khác những gì mình đã được nhận, hoặc những gì mình từng thiếu thốn. 

Nhưng chúng ta đang ngày càng nói nhiều hơn về chuyện “duy trì thế hệ”, mà quên mất điều đứng trước nó là tình yêu. Chúng ta nói về tỷ lệ sinh. Nói về già hóa dân số. Nói về việc người trẻ không chịu kết hôn, không chịu sinh con.  Nhưng mình tin, động lực lớn hơn cả không nằm ở những khái niệm vĩ mô ấy. Nó nằm ở một điều rất giản dị: cảm giác muốn trao tình yêu của mình cho một con người khác, người chồng, người vợ, hay những đứa con tương lai. 

Và như một vòng lặp, để một con người có thể thoải mái trao đi, họ cần được nhận; được nhận sự bao dung, cảm thông, yêu quý, ngay cả khi họ khác biệt về tư duy, cách sống hay cách hành động. Chúng ta không thể viết 1.000 bài viết về thế hệ “cợt nhả”, liên tục ca thán về người trẻ, rồi lại mong người trẻ phát huy thế mạnh của sức trẻ, mong họ có niềm tin vào bản thân rằng họ có đủ sức mạnh để vượt qua khó khăn, bấp bênh trong cuộc đời này. 

Vậy ta có thể làm gì?

Dẫu biết, tình yêu vô điều kiện là một khái niệm nghe có vẻ lý tưởng hóa. Nhưng mình tin chúng ta cần dành tình cảm này cho chính mình và cả người khác. Hãy thử nghĩ về khái niệm “an toàn tâm lý” (Psychological Safety) của nhà nghiên cứu Amy Edmondson. Trong một nghiên cứu về các nhóm làm việc, Edmondson đã quan sát 51 nhóm trong một công ty sản xuất và nhận ra rằng, khi các thành viên cảm thấy mình có thể đặt câu hỏi, thừa nhận sai lầm, nói ra ý kiến khác biệt mà không sợ bị chê bai hay trừng phạt, họ có xu hướng học hỏi nhiều hơn và làm việc hiệu quả hơn. Tương tự như vậy, khi có sự an toàn tâm lý, con người ta sẽ dám làm những điều mà họ cho rằng họ quá khó như kết hôn, sinh con, chăm lo cho gia đình nhỏ.

Một lập luận quen thuộc mà những người ở thế hệ trước, thường nói với thế hệ nhỏ hơn mình là: “Thời tôi còn khổ hơn…”. Nhưng so với nhau cái khổ làm gì, ta cứ mong cuộc đời tiếp nối tốt đẹp tươi sáng hơn, thì chính ta cũng là những người được hưởng niềm tốt lành ấy. 

Vậy nên, nếu thực tâm chúng ta muốn một thế hệ đi vào con đường mà mình đang đi, muốn họ yêu đương, kết hôn, sinh con, xây dựng gia đình, hay rộng hơn là tiếp tục những giá trị mà chúng ta tin là tốt đẹp cho cuộc đời, thì có lẽ không thể chỉ nói với họ rằng đó là điều cần làm. Hãy cho họ thấy rằng họ đủ khả năng để làm được những điều ấy bởi họ luôn có thể được yêu theo cách không điều kiện. 

Đó là lý do mình tin tình yêu vô điều kiện nên được thực hành ngay với chính bản thân, rồi đồng hành sau đó với những người xung quanh. 

Dù, có thể không nhiều người tin vào điều này, và cũng có rất nhiều người cho rằng chỉ có sự nghiêm khắc mới đủ khả năng tạo nên kim cương. Giống như sự bừa bộn của con trai mình, rất có khả năng nếu mình nghiêm khắc hơn, con sẽ tiến bộ nhanh hơn. Người ta vẫn nói “con hư tại mẹ” …nuông chiều. 

Và đó cũng chính là rào cản lớn nhất khiến mình viết về những điều này: mình chứng kiến nhiều con người, nhiều đứa trẻ trở nên thành công hơn sau một khoảng thời gian dài sống trong áp lực và nỗ lực không ngừng. 

Nhưng sau cùng, mình vẫn tin rằng thế giới đã đủ khắc nghiệt. Chúng ta đã có quá nhiều lời khuyên về việc phải mạnh mẽ hơn, kỷ luật hơn, thành công hơn, tốt đẹp hơn. Vậy nên, nếu có thể trao thêm một điều gì đó cho nhau, mình vẫn tin sự chân thành và tình yêu thương hoàn toàn có đủ năng lực để nâng đỡ một con người - không phải để họ đứng yên một chỗ, mà để họ có đủ an toàn và tin tưởng để bước tiếp, và tốt lên theo cách của riêng mỗi người.