CÁCH PHỎNG VẤN TÁC GIẢ KHI LÀM NGHỀ CHẤP BÚT
Từng là phóng viên truyền hình, khi chuyển sang vai trò chấp bút, mình từng cho rằng bản thân sẽ không gặp khó khăn gì trong quá trình làm việc với tác giả. Nhưng sự thật là, mình mất khoảng một năm làm nghề, để trở lại với cảm giác tự tin trong vai trò là người phỏng vấn. Sở dĩ như vậy, vì phỏng vấn để viết sách rất khác với phỏng vấn để viết báo…
Trong quy trình chấp bút, hoàn thiện một cuốn sách, phỏng vấn là bước thu thập thông tin, cũng là bước quan trọng nhất để quyết định nội dung và dung lượng sách. Việc phỏng vấn tác giả có thể được hực hiện qua ba hình thức chính: phỏng vấn trực tiếp đối thoại 1-1; phỏng vấn gián tiếp – gửi câu hỏi tác giả ghi âm/viết câu trả lời.
Để hoàn thiện một cuốn sách, mình thường tận dụng cả hai cách phỏng vấn trên. Đôi khi, mình cũng sẽ gặp một số tác giả không thích đối thoại 1-1, không muốn trả lời bằng âm thanh, mà thoải mái hơn khi viết ra. Trong trường hợp này, mình sẽ ưu tiên làm sao cho tác giả thoải mái nhất.
Những khó khăn của việc phỏng vấn
Việc phỏng vấn cho viết sách khác với viết báo (ít nhất là mình cảm thấy như vậy). Trước khi phỏng vấn để viết một bài báo, dựng một bài phóng sự, mình thường có định hướng trước về nội dung, và cố gắng lèo lái để người được phỏng vấn trả lời đúng trọng tâm mong đợi.
Khi mình đưa cách làm này vào phỏng vấn viết sách, mình “được” tác giả feedback là: “Sao em hỏi mà anh thấy như bị em thao túng vậy.”
Đây cũng là đại diện cho 3 khó hăn lớn mà mình và các đồng chấp bút khác gặp phải khi làm nghề viết sách:
Tác giả không thoải mái với câu hỏi của bạn (vì nhiều lý do, trong đó có một lý do điển hình là bạn đặt những câu hỏi sâu về một chủ đề, kiến thức hoặc ký ức mà tác giả muốn quên đi).
Tác giả khong hiểu vì sao bạn hỏi câu ấy, mặc dù người chấp bút đã mường tượng rất rõ trong đầu về việc sẽ sử dụng nội dung này khi viết như thế nào. Điều này rất bình thường, vì đôi khi tác giả sẽ chưa quen với cách trình bày nội dung sách, hoặc do người chấp bút chưa đủ hiểu tác giả và chủ đề sách.
Đôi khi, người chấp bút sẽ đặt những câu hỏi khá ngớ ngẩn, điều này vẫn xảy ra cho tới những dự án hiện tại của mình. Nó thường xảy ra khi mình đặt các câu hỏi về chuyên môn của tác giả nhưng lại thiếu đi sự hiểu biết về kiến thức nền của lĩnh vực, hay ngành nghề đó.
Tác giả trả lời quá dài hoặc quá ngắn: tùy thói quen giao tiếp mà mỗi tác giả có cách trả lời nội dung khác nhau. Có các tác giả trả lời rất dài, đôi khi đi lan man, có tác giả lại trả lời quá ngắn, dẫn đến không đầy đủ nội dung.
Tác giả là khách hàng: tác giả là khách của người chấp bút là một câu chuyện khá hiển nhiên. Tuy nhiên, vấn đề khó khăn này vẫn phải được nhắc lại một chút bởi lẽ, đôi khi nó sẽ khiến cuộc trò chuyện bị lệch pha. Người chấp bút không dám phản biện, không dám thể hiện bản thân… dẫn đến việc phỏng vấn không được như ý.
Vậy kinh nghiệm để đặt các câu hỏi phỏng vấn cho việc chấp bút hiệu quả là gì?
Trong 4 năm làm chấp bút, mình rút ra được 4 kinh nghiệm quan trọng trong việc đặt câu hỏi và song song, có thể giải quyết được
Hiểu nhau trước làm việc chung sau
Để phỏng vấn hiệu quả, mình tin trước tiên nhất tác giả và người chấp bút cùng cần với nhau, ngồi xuống và thảo luận về cách làm việc. Đây là một hành trình mà cả hai sẽ cùng làm viêc chung trong khoảng vài tháng, đôi khi tới một năm, vậy nên việc thấu hiểu lẫn nhau rất quan trọng:
“Tác giả có thích chia sẻ các vấn đề cá nhân không? Vì sao? Nếu tác giả không thích chia sẻ vì có rào cản, vì ngại,
“Tác giả có thận trọng trong việc chia sẻ thông tin không? Nếu có
“Tác giả cảm thấy thoải mái khi chia sẻ 1-1 không hay thích làm việc gián tiếp hơn?”
Và cách tốt nhất để nắm được tất cả các ý này đó là hỏi trực tiếp ngay trong các cuộc họp đầu tiên. Ngoài ra, bản thân người chấp bút cũng cần phải chia sẻ cách làm việc khi phỏng vấn của mình để cả hai hiểu nhau hơn.
Mình lấy một ví dụ, có những người chấp bút không giỏi giao tiếp. Họ đặt câu hỏi, lắng nghe, rồi cười nhưng không tương tác qua lại quá nhiều. Một số tác giả rơi vào cảm giác băn khoăn, không biết người người đặt câu hỏi có thực sự hiểu ý không, hay chỉ đang “nghe”. Nhưng thật ra, một số người có xu hướng nghe rất kỹ, họ không phản hồi nhiều, nhưng bên trong lại đang có cả một hệ thống phân tích hoạt động bên trong.
Hãy nói cho tác giả biết phong cách “giao tiếp” có phần đặc trưng của bạn. Nhờ vậy quá trình hợp tác sẽ trở nên thuận lợi hơn.
Luôn có sự chuẩn bị chu đáo trước các buổi phỏng vấn
Trước các buổi phỏng vấn, mình luôn dành một khoảng thời gian nhất định để nghiên cứu thông tin về tác giả, và thông tin về các chủ đề của sách, cũng như các bài viết mà tác giả đã từng viết trước đây. Trong một số trường hợp, nếu cần, mình sẽ tham gia vào một số khóa học, hoặc đọc các cuốn sách liên quan để hiểu và lĩnh hội nhiều hơn về xu hướng của lĩnh vực mà tác giả đang muốn viét.
Ví dụ, khi viết cho một tác giả làm trong lĩnh vực Marketing, một lĩnh vực rất rộng, mình sẽ nghiên cứu trước xem doanh nghiệp của tác giả này đang chủ yếu tập trung vào các kênh Marketing nào, và xu hướng Marketing trong 1-2 năm tới là gì (có sẵn các báo cáo của công ty nghiên cứu thị trường).
Chữ vào rồi, thì thắc mắc sẽ tuôn ra. Bạn sẽ biết mình nên và muốn hỏi tác giả điều gì, hỏi sâu về khía cạnh nào.
Đặt câu hỏi từ khái quát tới chi tiết
Tương tự như việc phát triển nội dung sách, bắt đầu tư một bộ khung tổng quát, sau đó mới hướng tới chi tiết từng chương, bạn cũng nên đặt các câu hỏi mang tích khái quát hóa trước sau đó mới đào sâu bằng các câu hỏi nhỏ, diễn giải thông tin.
Việc khái quát trước, sẽ giúp bạn định hình được các câu hỏi tiếp theo sao cho phù hợp, hoặc đơn giản là tránh tình trạng “hai bên” hiểu theo hai nghĩa khác nhau. Một tác giả muốn viết về cuốn sách về hạnh phúc, hãy bắt đầu từ câu hỏi khái quát nhất:
“Thế nào là hạnh phúc?”
Nêu rõ mục đích các câu hỏi khó cho tác giả
Trước mỗi buổi phỏng vấn, mình luôn xác định rõ mục tiêu: buổi này để lấy insight, để xây dựng chương, hay để đào sâu cảm xúc. Khi có mục tiêu rõ, câu hỏi sẽ không bị lan man.
Điều này giúp tác giả hiểu mình đang cần gì, từ đó định hình cách trả lời phù hợp với mạch nội dung và chủ đề của cuốn sách.
Với những câu hỏi nhạy cảm, điều quan trọng là phải nói rõ lý do tại sao mình hỏi. Khi tác giả hiểu được mục đích, họ sẽ cởi mở hơn và không cảm thấy bị “khai thác”.
Ví dụ, khi hỏi về giai đoạn chồng của tác giả ngoại tình, mình đã thẳng thắn: “Đây là phần nội dung riêng tư có thể không cần đưa vào sách. Nhưng nếu tái hiện lại, phần nội dung này có thể sẽ truyền cảm hứng mãnh liệt hơn cho độc giả khi họ đang ở trong giai đoạn khó khăn.”
Đối với các câu hỏi khó hoặc câu hỏi nhạy cảm, mình sẽ nêu rõ lý do vì sao mình tin rằng cần nội dung này. Tuy nhiên, quyền lựa chọn vẫn nằm ở phía tác giả.
Tâm thế đồng hành
Trong mỗi cuộc trò chuyện cùng tác giả, để giúp anh ấy/chị ấy viết nên câu chuyện của mình, mình thường rất dễ rơi vào cảm giác lo lắng. Thú thật, mình cảm thấy sợ rằng bản thân khai thác đủ ý, sợ mình đặt câu hỏi không “thông minh”, thậm chí là đặt câu hỏi ngớ ngẩn.
Ở đây, mình đã vượt qua bằng việc thiết lập lại tâm thế của bản thân. Trong thực tế, mình là một người đồng hành viết lách, mình có thể đặt các câu hỏi còn ngô nghe, tá giả cũng có thể chưa quen với việc chia sẻ thông tin (sao cho phù hợp, đúng và gãy gọn).
Trong vai trò đồng hành, mình tin rằng hãy cùng tác giả xây dựng một mối quan hệ chia sẻ chân thành. Không có giới hạn thời lượng thời gian, vậy nên một vài câu hỏi, một vài câu trả lời không đúng trọng tâm cũng không sao. Chỉ cần thật lòng chia sẻ, lắng nghe là sẽ ổn.
Tương tự như vậy, trong các buổi phỏng vấn, người phỏng vấn hoàn toàn có thể đào sâu hơn vào câu chuyện, cũng có thể phản biện tác giả khi cảm thấy lấn cấn, chưa hiểu rõ nội dung. Tác giả cũng có thể trả lời ngắn, dài, trả lời trong lo lắng. Chỉ cần hai bên làm rõ với nhau về cảm nhận của mình khi được hỏi và được trả lời.
Viết một cuốn sách không giống viết một tài liệu marketing, truyền thông thương hiệu… cuốn sách ấy chắc chắn sẽ phải truyền đạt cả cảm xúc, câu chuyện, quan điểm – những điều mà cần nhiều cuộc gặp gỡ, nhiều buổi trò chuyện hơn thì mới có thể làm rõ hơn.
Kiến thức, ký ức của tác giả là những cuộn tơ vò. Và vai trò của chấp bút là cùng tác giả gỡ những sợi tơ ấy, rồi cùng nhau đan thành một mảnh vải. Đó cũng là lý do mình rất thích công việc chấp bút. So với phỏng vấn báo chí, mình và tác giả sẽ kiên trì với nhau hơn, những cuộc trò chuyện sâu hơn, từ đó ra đời một tác phẩm mà tác giả tự hào còn mình thì thỏa mãn với nghề viết.
Các cấu trúc đặt câu hỏi
Để giúp bạn dễ hình dung hơn về các dạng câu hỏi trong các buổi phỏng vấn viết sách, mình xin hệ thống lại một số cấu trúc đặt câu hỏi khá kinh điển mà chúng ta có thể luân phiên sử dụng:
Câu hỏi đóng
Đây là dạng câu hỏi dùng để kiểm tra lại thông tin cụ thể, đúng/sai; có/không. Câu hỏi đóng giúp mình xác minh thông tin, và cũng là câu hỏi giúp mình khơi mở vấn đề xa hơn?
Ví dụ: “Anh cho rằng vượt sướng khó hơn vượt khổ ạ? Vì sao ạ?”
Câu hỏi mở cùng cấu trúc 5W1H
Khi không biết hỏi gì, mình sẽ bám víu ngay vào cấu trúc quen thuộc 5W1H - Cấu trúc được học ngay trong những ngày đầu tiên vào trường báo. 5W1H gồm 6 câu hỏi cơ bản (What, Why, Who, Where, When, How) dùng để phân tích, thu thập thông tin và giải quyết vấn đề một cách toàn diện.
Ví dụ: “Tại sao bạn lại chọn…?”, “Điều gì khiến bạn cảm thấy…?”
Cấu trúc STAR – khai thác điểm nhấn cho câu chuyện
Viết sách cũng giống như viết kịch bản phim, sẽ luôn các phần cao trào, tạo điểm nhấn cho mạch truyện. Những lúc này, mình thường sử dụng mô hình STAR để khai thác các câu hỏi mang tính “kịch tính”. Star là viết tắt của Situation (Tình huống), Task (Nhiệm vụ), Action (Hành động) và Result (Kết quả).
Khi bạn cần một câu chuyện về những lần vấp ngã của tác giả, người chấp bút có đặt câu hỏi đúng theo mô hình này.
Situation: Anh có thể kể lần lần thất bại khiến anh cảm thấy không thể tiếp tục không?
Task: Khi ấy anh đang làm gì? Kỳ vọng đặt ra cho anh là gì?
Action: Anh đã làm gì để vực dậy?
Result: Kết quả cuối cùng ra sao? Anh học được điều gì từ trải nghiệm đó?
***
Mình không dùng các dạng này một cách cứng nhắc, mà thường đan xen qua lại trong một buổi nói chuyện. Khi mạch truyện trơn tru, mình thường bị cuốn theo câu trả lời của tác giả. Nhưng trong các trường hợp, lúc bế tắc nội dung, thì cấu trúc để hỏi lại là điểm tựa quay về – giúp mình tiếp nối câu chuyện cùng tác giả.
.png)
Nhận xét
Đăng nhận xét