CÁCH XÂY DỰNG BỐ CỤC SÁCH (TỪ A-Z GIỮA KỶ NGUYÊN AI)

Một khó khăn lớn nhất mà mình nhìn thấy ở bản thân, hoặc các tác giả mà mình từng giữ vai trò chấp bút – đồng hành viết sách, là chúng ta viết rất nhiều ở những trang đầu và dễ kiệt sức về sau. Những lúc bế tắc trong chữ nghĩa, tác giả sách có thể quay lại và nhìn vào bố cục nội dung do chính mình thiết lập nên từ đầu.

Để viết một cuốn sách, đừng chỉ bắt đầu viết. Mình bắt đầu tập tành viết sách từ năm 14 tuổi. Mình viết rất nhiều, nhưng đa phần không hoàn thành được. Sau này, làm nghề chấp bút (ghostwriter) mình gặp nhiều tác giả khác gặp vấn đề tương tự. Họ có thể viết, nhưng tới một thời điểm nào đó, họ cũng lập tức không biết nên viết gì tiếp theo, không biết nên sắp xếp nội dung như thế nào, cảm thấy những gì mình viết vừa thiếu sót lại vừa dàn trải, trùng lặp. Đó là lý do đừng viết ngay khi muốn viết, nếu muốn xuất bản sách, bạn chắc chắn phải ngồi xuống và lên một bố cục sách chuẩn chỉnh. 

Bố cục sách là gì? Có thể dùng AI để sáng tạo bố cục sách không?

Bố cục chính là bộ khung của một cuốn sách, là tấm bản đồ để chúng ta biết sẽ triển khai cuốn sách này như thế nào. Mình thường lý giải với các tác giả của mình theo cách đơn giản nhất khi nói về bố cục: đó là cuốn sách gồm bao nhiêu phần, bao nhiêu chương và mỗi chương và phần nói về gì.

Đi sâu hơn một chút, bố cục không chỉ dừng lại ở việc “chia nhỏ nội dung”, mà là cách bạn thiết kế hành trình trải nghiệm của người đọc. Người đọc sẽ bắt đầu từ đâu, được dẫn dắt qua những lớp ý tưởng nào, và kết thúc với điều gì còn đọng lại trong họ. Khó khăn ở giai đoạn đầu là rất khó để một người biết mình sẽ xây dựng bộ khung này như thế nào, nên kể câu chuyện gì trước, trình bày kiến thức theo lớp lang nào.

Và sẽ thật sự thiếu sót, nếu không nhắc tới AI ngay ở đây. 

Với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, các tác giả chỉ cần gõ lệnh là trợ lý AI có thể giúp tác giả phát triển một bố cục hoàn chỉnh. Tuy nhiên, bố cục của AI gặp vấn đề: Các phần nội dung thoạt nhìn rất logic nhưng lại rời rạc, thiếu liên kết khi ghép lại, dễ bị trùng ý khi triển khai nội dung chi tiết; Và đặc biệt là thiếu dấu ấn cá nhân của tác giả.

Đó là lý do, trong vai trò là người chấp bút, mình vẫn muốn cùng tác giả thực hiện các bước thủ công sau để xác định bố cục nội dung. 

Làm sao để xây dựng bố cục?

Để bắt đầu xây dựng bố cục, mình thường cùng tác giả làm rõ ba yếu tố cốt lõi: chủ đề, độc giả mục tiêu và nội tâm của chính người viết. Cụ thể, chủ đề của sách là vạch xuất phát của chặng đường. Để xác định rõ chủ đề, cần làm rõ các yếu tố sau:

• Cuốn sách này thực sự nói về điều gì (không phải cái mình thích viết, mà là cái mình muốn truyền tải)

• Thông điệp cốt lõi là gì

• Phạm vi nội dung: viết sâu hay viết rộng

• Góc tiếp cận: cá nhân, hướng dẫn, hay phân tích

Tiếp theo, chúng ta cần làm rõ hơn về độc giả: 

• Người đọc của cuốn sách là ai?

• Họ đang gặp vấn đề gì, còn vướng mắc nào chưa giải quyết?

• Sau khi đọc xong, họ sẽ thay đổi điều gì?

Cuối cùng, đặt những yếu tố này trong mối liên hệ với chính tác giả. Việc viết cuốn sách này nhằm mục đích gì? Ở đây, mình thường nhấn mạnh rằng tác cần phân biệt rõ “cần” chứ không chỉ là “muốn”.

Ví dụ:

• Viết để xây dựng thương hiệu cá nhân

• Viết để ghi lại hành trình, như một di sản dành cho thế hệ sau

• Viết để bán, tạo thu nhập thụ động. 

Khi đã rõ chủ đề của sách, tác giả cần gì và độc giả mong muốn gì, chúng ta sẽ có hàng loạt ý tưởng, hàng chục các gạch đầu dòng quan trọng. Nhưng tất nhiên, bấy nhiêu chưa đủ để chúng ta phát triển bố cục, vì lúc này nội dung vẫn còn rất phân mảnh và rời rạc. Để giải quyết, tiếp nối chúng ta sẽ cần một trục logic để gắn kết ý tưởng lại với nhau.

Chọn trục logic để gắn kết ý tưởng

Trục logic có thể xem là xương sống của sách, nó không nằm ở việc bạn có bao nhiêu chương, mà nằm ở việc các chương đó được sắp xếp theo nguyên tắc nào. Dưới đây là một số trục logic mà các tác giả có thể áp dụng. 

1. Trục nhận thức → hiểu sâu → hành động

Đây là trục phổ biến nhất trong các sách phát triển bản thân và thay đổi tư duy. Bản chất của trục này là: người đọc không thể thay đổi nếu họ chưa hiểu đúng vấn đề. Vì vậy, bạn không bắt đầu bằng giải pháp, mà bắt đầu bằng việc “đánh thức nhận thức”, với cấu trúc triển khai thường là:

• Giai đoạn 1: Làm cho người đọc nhận ra họ đang có vấn đề (hoặc hiểu sai)

• Giai đoạn 2: Giải thích bản chất, cơ chế, nguyên lý phía sau

• Giai đoạn 3: Đưa ra hệ thống hoặc hành động cụ thể 

. Ví dụ như cuốn sách khá nổi tiếng Atomic Habits:

• Phần đầu giúp người đọc nhận ra vì sao họ thất bại khi xây dựng thói quen

• Phần giữa giải thích cơ chế hình thành thói quen

• Phần cuối đưa ra hệ thống cụ thể để hành động
  
  

2. Trục vấn đề → nguyên nhân → giải pháp

Đây là trục logic mang tính phân tích và giải quyết vấn đề rất rõ ràng. Sách vội vàng trong việc đưa ra lời khuyên, mà dẫn dắt người đọc đi từ bề mặt đến gốc rễ. Điều này giúp giải pháp trở nên thuyết phục hơn, vì người đọc hiểu “tại sao nó hiệu quả”. Cấu trúc triển khai có thể là:

• Phần 1: Mô tả vấn đề (biểu hiện, hậu quả, sự quen thuộc)

• Phần 2: Phân tích nguyên nhân (gốc rễ, cơ chế, hiểu lầm phổ biến)

• Phần 3: Đưa ra giải pháp (phương pháp, công cụ, cách áp dụng)

Ví dụ cuốn Start with Why:

• Mở đầu đặt vấn đề về việc thiếu cảm hứng trong lãnh đạo

• Sau đó phân tích nguyên nhân (mọi người chỉ tập trung vào “what” và “how”)

• Cuối cùng đưa ra giải pháp là tư duy bắt đầu từ “why”
  
  

3. Trục cơ bản → nâng cao 

Đây là trục dành cho sách kỹ năng, kiến thức hoặc hướng dẫn.Người đọc đi từ mức “chưa biết gì” đến “có năng lực thực sự”, nên nội dung phải được sắp xếp theo tầng.

Cách triển khai:

• Bắt đầu từ những khái niệm nền tảng, dễ hiểu

• Sau đó tăng dần độ phức tạp

• Cuối cùng là ứng dụng hoặc tư duy nâng cao

Điểm quan trọng của trục này là: không được nhảy cóc. Nếu người đọc chưa nắm vững nền tảng, họ sẽ không theo được phần sau. Ví dụ với cuốn 7 thói quen hiệu quả – The 7 Habits of Highly Effective People:

• Bắt đầu từ việc làm chủ bản thân

• Sau đó mở rộng sang kỹ năng làm việc với người khác

• Cuối cùng là phát triển lâu dài và cân bằng
  
  

4. Trục sai lầm → điều chỉnh → kết quả 

Đây là trục rất mạnh về mặt cảm xúc và trải nghiệm. Thay vì bắt đầu bằng “đúng”, bạn bắt đầu bằng “sai”. Người đọc sẽ dễ đồng cảm hơn vì họ thấy chính mình trong những sai lầm đó. Cấu trúc triển khai điển hình là:

• Giai đoạn 1: Những sai lầm phổ biến (hoặc câu chuyện cá nhân)

• Giai đoạn 2: Nhận ra và điều chỉnh (bài học, góc nhìn mới)

• Giai đoạn 3: Kết quả sau khi thay đổi

5. Trục hành trình (Journey-based)

Đây là trục nội dung theo hướng “kể chuyện có cấu trúc”, phù hợp với sách kể lại hành trình cá nhân, hoặc những cuốn mang tính truyền cảm hứng, với cấu trúc điển hình là: 

• Điểm xuất phát (trạng thái ban đầu)

• Những bước ngoặt (sự kiện thay đổi)

• Những thử thách (xung đột, khó khăn)

• Sự chuyển hóa (kết quả, nhận thức mới) 

Hoàn thiện bố cục 

Khi đã xác định được trục nội dung rồi, bạn đã hoàn toàn có thể đưa các nội dung đã triển khai sắp xếp lại thành một bố cục cơ bản nhất. Trong đó, thể hiện rõ: 

1. Một cái tên khái quát nội dung của phần/chương này là gì? (Chưa cần hay, chỉ cần đúng, khái quát và dễ hiểu để mình không đi lạc hướng). 

2. Phần/Chương này sẽ giải quyết vấn đề gì cho độc giả (và cho chính tác giả).

3. Phần/Chương này sẽ có những nội dung chính nào (Khoảng 3-5 gạch đầu dòng chính)

Tiếp theo, hãy kiểm tra lại toàn bộ bố cục như một thể thống nhất. Đọc lại tiêu đề các chương theo thứ tự và tự hỏi: chúng có tạo thành một hành trình rõ ràng không, hay vẫn còn rời rạc? Có chương nào trùng lặp ý, hoặc không thực sự cần thiết cần loại bỏ không. 

Một bố cục tốt là khi mỗi chương là một mảnh ghép cần thiết, và khi ghép lại, chúng tạo thành một dòng chảy liền mạch từ đầu đến cuối.

Lưu ý ở đây là bạn sẽ không cần một bố cục hoàn hảo ngay từ đầu. Bạn chỉ cần đảm bảo rằng bạn có một bộ khung thật rõ để không bị mất phương hướng. Trong quá trình viết, mình và các tác giả đã rất nhiều lần điều chỉnh lại bố cục. Nhưng nhờ phần khung đã dựng sẵn này, người viết sẽ luôn có điểm tựa để quay về mỗi khi “mắc kẹt”. 

Ví dụ ứng dụng với một cuốn sách cơ bản

Giả sử, tác giả cần viết một cuốn sách nội bộ với chủ đề “Marketing linh hoạt”, với mục tiêu giúp các phòng ban trong doanh nghiệp hiểu đúng về marketing và phối hợp hiệu quả hơn trong hoạt động kinh doanh.

Trong trường hợp này:

• Độc giả là nhân sự không chuyên marketing

• Vấn đề là họ chưa hiểu rõ vai trò và cách vận hành của marketing

• Kết quả mong muốn là họ có thể phối hợp tốt hơn với bộ phận marketing

Với mục tiêu này, trục logic phù hợp sẽ là: Nhận thức → Hiểu sâu → Hành động. Từ đó, bố cục cơ bản của cuốn sách có thể được xây dựng như sau:

Phần 1: Nhận thức – Giúp người đọc hiểu đúng về marketing

Chương 1: Marketing không chỉ là quảng cáo 

Chương 2: Marketing đóng vai trò gì trong doanh thu

Chương 3:  Vì sao các phòng ban thường hiểu sai về marketing

Phần 2: Hiểu sâu –  Giúp người đọc hiểu cách marketing vận hành

Chương 4: Marketing hoạt động theo hệ thống như thế nào

Chương 5: Marketing cần gì từ các phòng ban khác

Chương 6: Vì sao marketing không thể hoạt động độc lập

Phần 3: Hành động – Giúp người đọc biết cách phối hợp trong thực tế

Chương 7: Mỗi phòng ban cần làm gì để hỗ trợ marketing

Chương 8: Cách phối hợp giữa marketing và các bộ phận khác

Chương 9: Một số tình huống thực tế trong doanh nghiệp

Nhìn vào bố cục này, bạn có thể thấy toàn bộ cuốn sách đang dẫn dắt người đọc đi qua một hành trình rất rõ ràng: từ chưa hiểu, đến hiểu, và cuối cùng là biết cách hành động. 

***

Hy vọng, bài viết của mình có thể giúp ích được cho các tác giả, hay các bạn làm nội dung, chấp bút một góc nhìn về cách xây dựng bố cục. Chúc cho hành trình sáng tác sách của các tác giả tràn ngập trong niềm vui và sự cảm hứng.