Mình đọc Flow - dòng chảy của Mihaly – trong tâm thế “đi tìm một lời giải cho hạnh phúc”, giống như những gì mà cuốn sách đã đề ngay trên phần trang bìa.
Và cuốn sách đã giúp mình như thế nào? Để trả lời câu hỏi này, mình xin kể một chút về hành trình đọc sách.
Mình đọc cuốn sách này hai lần. Ở lần đầu tiên, mình đang không thoải mái trong công việc dù rằng đó là công việc mình rất thích, mình liên tục bị mất cảm hứng làm việc, rơi vào trạng thái bất an do tính chất không ổn định của công việc. Thú thật, cuốn sách đã không giúp mình nhiều trong giai đoạn khó khăn ấy.
Một năm sau mình đọc lại sách, mình đọc chậm rãi hơn. Xuyên suốt quá trình, mình suy nghĩ nhiều hơn về câu hỏi làm sao để có thểm làm việc trong hạnh phúc kể cả khi công việc không như ý. Đây là thời điểm mình bị cho nghỉ việc, bắt đầu lại một hành trình mới. Lần này, cuốn sách này đã thực sự thuyết phục mình rằng hãy kiên nhẫn, đừng vội vàng đưa ra quyết định, cũng không cần phải ngay lập tức bật dậy để làm một thứ gì đó đúng với đam mê của bản thân.
Mình tin đây cũng là bài toán cần giải của rất nhiều người. Không phải lúc nào, chúng ta cũng có thể thay đổi môi trường làm việc ngay lập tức. Và cũng không phải ai trong chúng ta cũng có điều kiện để làm điều mình thích. Kể cả khi đang làm một công việc mơ ước, vẫn sẽ có những lúc bạn chán nản, mệt mỏi, không hài lòng. Trong khi đó, chúng ta vẫn cần phải làm việc mỗi ngày.
Vậy dòng chảy là gì?
Tác giả Mihaly không gợi ý cho chúng ta về việc phải đổi hướng đi khác ngay lập tức, mà đề ra một giải pháp đó là khi làm việc, hãy đưa bản thân vào trạng thái “dòng chảy” – Flow – một trạng thái mà bạn tập trung hoàn toàn vào việc mình đang làm, đến mức gần như không còn bị kéo đi bởi những suy nghĩ về bản thân, sự đánh giá hay những lo lắng bên ngoài. Với nguyên lý này, tác giả chỉ ra rằng, dù là một anh công nhân làm đi làm lại một công việc trong băng chuyền, hay một bác sĩ phẫu thuật phải liên tục làm việc trong cường độ áp lực cao cũng có thể đạt được hạnh phúc ngay với chính những gì mình đang làm.
Và khái niệm tập trung sâu trong cuốn sách này không hoàn toàn giống với khái niệm tập trung mà mình vẫn thường suy nghĩ (đây cũng là lý do chính ở lần đọc đầu tiên mình hầu như không áp dụng được).
Tâp trung trong cuốn sách này không phải là cố gắng, nỗ lực để tập trung, để làm cho xong việc. Điều mà mình thật sự không hề giỏi. Tập trung trong Flow là một trạng thái tự nhiên xảy ra khi mức độ thử thách và năng lực của bạn cân bằng với nhau.
Ví dụ, khi bạn làm báo cáo. Nếu việc đó quá khó, bạn sẽ thấy choáng ngợp, sợ hãi muốn từ bỏ, nhưng nếu công việc quá dễ, quá quen thuộc bạn lại có xu hướng làm cho có. Tay làm, nhưng đầu óc lại lang thang, vẩn vơ, lại trôi đâu đó. Làm một chút lại cầm điện thoại, rồi lại quay lại, bạn không tập trung cũng không hề tận hưởng hành trình làm việc.
Đưa mình vào trạng thái dòng chảy lúc này là bạn sẽ đưa bản thân vào trạng thái làm việc, cùng với đặt ra các thử thác nhỏ vừa phải.
Ví dụ, với bản báo cáo, nếu nó là một công việc dễ và quen thuộc bạn có thể đặt ra mục tiêu như: mình sẽ làm xong báo cáo này nhanh hơn lần trước 10%, mình có thể vẽ thêm một số biểu đồ để bản báo cáo thuyết phục hơn. Những mục tiêu nhỏ, vừa sức như vậy sẽ dần giúp bạn cảm thấy thoải mái. Nhưng dĩ nhiên, bạn cũng không nên đặt cho mình những mục tiêu quá khó, ví dụ, như sẽ làm một bảng báo cáo thay đổi toàn bộ góc nhìn của lãnh đạo. Mục tiêu sẽ ngay lập tức khiến bạn rơi vào cảm giác hoảng loạn.
Ngược lại, khi công việc bạn nhận được quá khó, điều đầu tiên bạn cần làm không phải là cố gắng “lao vào làm ngay”, mà là giảm độ khó của nó xuống mức mà mình có thể bắt đầu được ngay. Thường thì chúng ta sẽ cảm thấy choáng ngợp khi nhìn cả một khối công việc quá lớn cùng một lúc. Nên thay vì nghĩ “mình phải làm xong cả bản báo cáo này”, bạn có thể tách nó ra:
Đầu tiên: Chỉ cần mở file và đọc lại yêu cầu; Hai: Ghi ra các mục chính; Ba: Làm thử một phần nhỏ, ví dụ phần mở đầu.
Khi bạn thu nhỏ công việc lại như vậy, não bộ sẽ bớt phát ra tín hiệu cảnh báo nguy hiểm và bạn hoàn toàn có thể dễ dàng bắt đầu hơn. Sau đó, hãy tạo cho mình những “điểm bám” rõ ràng. Ví dụ: 30 phút chỉ làm phần A; Hoàn thành xong 1 mục nhỏ là đủ; Không cần làm hoàn hảo ngay từ đầu
Những mục tiêu nhỏ này có một tác dụng rất quan trọng: chúng giúp bạn có cảm giác kiểm soát lại công việc. Một điều nữa là, khi việc quá khó, bạn nên chấp nhận rằng: lần làm đầu tiên sẽ không tốt.
Rất nhiều người không bắt đầu được vì trong đầu đã muốn làm cho “ra gì đó”. Nhưng với Flow, cái quan trọng không phải là làm hoàn hảo ngay, mà là bắt đầu và duy trì được dòng làm việc. Bạn cứ làm một phiên bản “tạm được” trước. Khi đã vào guồng rồi, bạn sẽ tự nhiên chỉnh sửa tốt hơn.
Và cứ thế bạn sẽ tiến bộ, tốt lên, và bạn đồng thời cảm nhận được mình được hòa vào từng bậc thang của sự phát triển, chứ không phải là chới với leo lên.
Vì sao trạng thái dòng chảy có thể tạo nên hạnh phúc?
Tới đây, có thể bạn vẫn chưa thực sự cảm thấy được thuyết phục bởi nguyên lý của trạng thái dòng chảy. Chúng ta hoàn toàn có thể đồng ý với nhau rằng tập trung cao độ hỗ trợ tăng năng suất công việc. Nhưng, vì sao tập trung cao độ lại tạo nên cảm giác hạnh phúc?
Để trả lời, trong những trang đầu của sách tác giả đã gợi ý về những khoảnh khắc sung sướng, viên mãn trong một ngày tưởng chừng rất bình thường. Ví dụ như khi ta vừa hoàn thành xong công việc, không phải tăng ca và trở về nhà khi trời đang rất mát mẻ. Ví dụ như khi ta nghe con của mình lần đầu bập bẹ tiếng ba, tiếng mẹ. Ví dụ như khi ta đang đi ngoài trời nóng nực, và bước vào một căn phòng máy lạnh.
Đó là những khoảnh khắc hạnh phúc bình dị, không khó có được, chỉ có điều, chúng thường diễn ra rất nhanh chóng. Ở những khoảnh khắc đó, chúng ta hoàn toàn hòa mình vào niềm vui, chúng ta quên đi thế giới bên ngoài, không suy nghĩ về hiện tại hay tương lai. Chỉ có điều, những khoảnh khắc diễn ra rất nhanh.
Chúng là những trạng thái thưởng thức. Ta cảm thấy mình đạt được điều gì đó, chinh phục điều gì đó. Vậy nhiệm vụ của trại thái dòng chảy chính là khai thác những hạnh phúc bình dị ấy, kéo dài nó ra. Bằng cách tạo nên những thử thách nhỏ trong tầm kiểm soát, để từ đây đạt đến cảm giác thỏa mãn.
Kéo dài chúng ra trong suốt quá trình tập trung.
***
Hãy hình dung bản thân như một vận động viên leo núi. Khi leo núi, bạn sẽ buộc bản thân phải dành 100% sự tập trung vào quãng đường. Bạn không thể chú ý tới đỉnh núi xa tít tắp, mà phải tập trung hoàn toàn vào những miếng đá gồ ghề, vào cách tay bạn, tâm trí bạn cùng đồng điệu, làm sao đẻ bám chắc hơn, để leo lên cao hơn… Bạn hoàn toàn tập trung vào khoảnh khắc ấy. Đó chính là trạng thái dòng chảy. Tuy nhiên đây cũng hoàn toàn không phải là một trạng thái dễ đạt được trong những công việc thường ngày.
Với công việc văn phòng, nô lệ tư bản cũng có thể như vậy. Niềm vui không nhất thiết phải đến từ kết quả cuối cùng, mà hoàn toàn có thể được tạo ra trong quá trình làm việc. Khi một người biết cách kiểm soát sự chú ý của mình, tập trung trọn vẹn vào nhiệm vụ trước mắt, đồng thời tự thiết lập những thử thách nhỏ, vừa sức để chinh phục, họ có thể chủ động tạo ra trạng thái “dòng chảy”. Và trong trạng thái đó, công việc trở thành một trải nghiệm có ý nghĩa và mang lại cảm giác hài lòng rõ rệt.
***
Những khó khăn của việc đạt được trạng thái dòng chảy
Tới đây, chúng ta đã cùng nhau làm rõ về trạng thái dòng chảy, về cảm giác hạnh phúc khi bản thân hòa mình vào công việc đang làm. Thì chúng ta sẽ cùng nhau giải quyết một vấn đề lớn khác: đó là tại sao con người khó đạt được trạng thái dòng chảy.
Khó khăn để đạt được trạng thái đó không nằm ở việc nó quá xa vời, mà ở chỗ tâm trí của chúng ta vốn không được rèn để duy trì sự tập trung đủ lâu.
Trước hết, phần lớn chúng ta quen với việc bị phân tán. Chỉ cần vài phút làm việc tập trung, ta đã loay hoay nhìn điện thoại, mở báo, facebook, để tâm trí trôi dạt. Trong khi đó, trạng thái “flow” lại đòi hỏi một khoảng thời gian tập trung liên tục, thứ mà nhiều người hiện nay gần như không còn duy trì được.
Thứ hai là sự can thiệp của cái tôi. Khi làm việc, ta rất dễ bị kéo về những suy nghĩ như: mình làm có tốt không, người khác đánh giá thế nào, kết quả có xứng đáng không. Những suy nghĩ này chiếm mất năng lượng chú ý, khiến ta không thể “đắm chìm” hoàn toàn vào hành động.
Cuối cùng, chúng ta cũng không thể không nhắc đến yếu tố quan trọng chi phối tới khả năng tập trung của ta như môi trường sống và làm việc. Những gián đoạn liên tục, không gian ồn ào, hoặc lịch trình bị chia nhỏ khiến ta khó có đủ “độ sâu” để bước vào trạng thái này.
Vậy làm sao để vượt qua được những rào cản này?
Và như Mihakali đã nói – hành trình bước vào Flow - vào trạng thái dòng chảy, chính là hành trình làm chủ ý thức, và chúng ta đừng mong sẽ có lối tắt cho con đường này. Các bậc thầy tu khổ hạnh, những học giả Yogi dành rất nhiều thời gian để đi sâu vào ý thức, luyện tập khả năng làm chủ chúng, và những người khác cũng có thể, người công nhân, giáo viên, nhân viên văn phòng… tất cả chúng ta đều có thể.
Và vì con đường này không có lối tắt nên chúng ta chắc chắn sẽ phải chăm chỉ bước đi, gỡ rối từng chút một.
Ba bước luyện tập để bước vào trạng thái dòng chảy
Ở đây, có ba bước quan trọng để đạt đến trạng thái dòng chảy mà mình đã rút ra được từ quá trình đọc sách:
Luyện tập rời bỏ cái tôi khi tập trung làm việc
Để luyện tập rời bỏ cái tôi, mình tin chúng ta sẽ cần hiểu vì sao phải gạt bỏ cái tôi khi muốn bước vào trạng thái dòng chảy.
Với mình, rời bỏ cái tôi là phần khó nhất, và cũng là điều mình cố gắng kháng cự manh mẽ nhất. Bởi vì rất rõ ràng, trong hầu hết mọi việc mình làm, cái tôi – suy nghĩ, ý kiến, quan điểm về bản thân – luôn hiện diện.
Ở thời điểm mình quyết định nghỉ việc full-time để làm từ xa, mình làm việc cùng với muôn vàn lời than trách:
“Mày đang chọn một con đường quá bấp bênh.”
“Mày có chắc mình đủ giỏi không?”
“Nếu thất bại thì sao?”
Và hệ quả rất rõ ràng: mình không thể tập trung, mình làm việc và liên tục đứng ra ngoài – để quan sát, nghi ngờ và phán xét chính mình. Kết quả là, dù đang làm công việc yêu thích mình vẫn rất đau khổ.
Điều này lý giải rất đúng với quan điểm của Mihaly Csikszentmihalyi:
“Bạn không thể vừa làm, vừa giữ chặt cái tôi, mà vẫn mong có được trải nghiệm trọn vẹn.”
Hai trạng thái này gần như đối nghịch.
Mihaly đã thực sự khiến mình đối diện với nỗi sợ sâu thẳm của bản thân, mình sợ nếu không tự vấn mình sẽ trượt đi, sẽ trở nên kém cỏi, sẽ thực sự thất bại trong một môi trường cạnh tranh ngoài kia. Nói cách khác, mình bám vào cái tôi vì cho rằng đó là cách để bảo vệ bản thân. Nhưng trải nghiệm thực tế lại cho mình một câu trả lời ngược lại.
Trong những lúc mình thực sự tập trung, không nghĩ về việc bản thân có đủ giỏi không, không nghĩ về việc người khác đánh giá thế nào, mình làm tốt và hạnh phúc hơn hẳn.
Mạch suy nghĩ rõ ràng hơn, công việc trôi chảy hơn; và quan trọng nhất là mình cảm thấy trọn vẹn trong quá trình làm việc. Và sau đó, sau khi đã hoàn thành công việc một cách say mê, mình cảm thấy tự tin hơn hẳn khi hoàn thành được mục tiêu, học thêm được một kỹ năng mới. Cùng với sự lớn lên của kiến thức và năng lực, mình cảm thấy bớt đi nỗi lo sợ về tương lai.
Mihaly gọi đây là sự lớn lên của cái tôi.
Cái tôi của bạn không mất đi trong quá trình thực hành hòa mình với dòng chảy, nó lớn hơn cùng với việc mình học thêm, làm thêm.
Ở đây, chúng ta phải lưu ý rằng việc rời bỏ cái tôi không phải là một khoảnh khắc “giác ngộ”, mà là một quá trình phải luyện.
Bạn không thể chỉ quyết định một lần rằng: “từ giờ mình sẽ không tự đánh giá nữa” rồi mọi thứ tự động thay đổi. Thực tế là, cái tôi vẫn sẽ liên tục quay trở lại. Bạn sẽ vẫn có những lúc đang làm việc và bất chợt nghĩ: “Việc này mình làm có đủ tốt không?”; “Người khác sẽ đánh giá thế nào?”
Điểm mấu chốt không phải là loại bỏ hoàn toàn những suy nghĩ này, mà bạn cần học cách xử lý chúng. Cụ thể, bạn cần luyện một vòng lặp rất đơn giản:
Khi bị kéo ra ngoài, bạn nhận ra, bạn đưa sự chú ý quay lại và bạn tiếp tục làm.
Quá trình này sẽ lặp lại rất nhiều lần, bạn sẽ liên tục bị kéo ra ngoài, và sẽ phải liên tục kéo mình quay lại. Đó chính là “luyện tập”, như đã nói ở trên không có cách tắt nhanh hơn.
Tổ chức lại ý thức của mình để đưa bản thân vào trạng thai dòng chảy
Như đã nói ở trên, để bước vào trạng thái Flow, điều quan trọng không nằm ở việc bạn cố gắng tập trung hơn, mà là ở việc bạn học cách tổ chức lại ý thức của mình.
Trong trạng thái bình thường, ý thức của chúng ta hiếm khi ở trong trạng thái thống nhất. Khi làm việc, một phần tâm trí đang xử lý công việc, nhưng đồng thời lại có những luồng suy nghĩ khác chen vào, từ khát khao xem một bô phim vừa ra mắt, cho đến nỗi lo lắng vì vừa cãi nhau với người yêu. Những luồng suy nghĩ này khiến sự chú ý bị chia nhỏ và tạo ra cảm giác mệt mỏi, phân tán.
Vì vậy, để tiến gần hơn tới Flow, điều cần làm không phải là ép bản thân tập trung, mà là giảm bớt sự xung đột trong ý thức. Cách đơn giản nhất là thu hẹp lại phạm vi chú ý: chỉ giữ một mục tiêu rõ ràng tại một thời điểm, và đảm bảo rằng hành động bạn đang thực hiện phục vụ trực tiếp cho mục tiêu đó. Khi những suy nghĩ không liên quan xuất hiện, bạn không cần phải chống lại chúng, mà chỉ cần không tiếp tục nuôi chúng bằng sự chú ý.
Khi số lượng “luồng suy nghĩ cạnh tranh” giảm xuống, ý thức dần trở nên có trật tự hơn. Bạn không còn cảm thấy mình bị tách ra làm hai, làm ba nữa. Thay vào đó, bạn bắt đầu hòa vào hành động, và quá trình làm việc trở nên liền mạch hơn.
Khi trạng thái này được duy trì đủ lâu, trạng thái dòng chảy sẽ đến như một hệ quả tự nhiên.
Xây dựng mục đích tự thân
Một trong những rào cản lớn nhất khiến bạn không thể bước vào trạng thái Flow là việc bạn luôn làm mọi thứ vì một kết quả bên ngoài. Bạn làm việc để hoàn thành, viết để được đánh giá tốt, học để đạt được một mục tiêu nào đó trong tương lai. Những mục tiêu này không sai, nhưng khi bạn quá tập trung vào chúng, sự chú ý sẽ liên tục bị kéo ra khỏi hiện tại. Bạn không còn thực sự làm việc, mà đang liên tục tự hỏi liệu những gì mình làm có “đáng” hay không. Vì vậy, để luyện tập Flow, bạn cần đảo ngược cách tiếp cận: chuyển trọng tâm từ kết quả sang trải nghiệm trong quá trình. Khi bắt đầu một công việc, thay vì hỏi “việc này mang lại gì cho mình?”, hãy tự hỏi “trong lúc làm việc này, mình có thể tập trung vào điều gì?”. Đó có thể là cách bạn xử lý một vấn đề, cách bạn cải thiện một kỹ năng nhỏ, hoặc đơn giản là làm tốt hơn một chút so với lần trước.
Trong cuốn sách của mình, Mihaly đã nhiều lần dẫn chứng về những con người làm những công việc hết sức bình dị, thậm chí là nhàm chán. Tuy nhiên họ vẫn hạnh phúc vì bản thân có mục đích tự thân trong công việc.
Đó là một công nhân nhà máy siêng năng, làm việc liên tục suốt hơn 30 năm mà không hề thăng tiến. Một người phụ nữ làm nghề vắt sữa bò trên thảo nguyên. Hay một người làm nghề mổ bò.
Người công nhân luôn tìm cách làm chính xác hơn một chút, mày mò sâu hơn một chút về cấu tạo máy móc. Bởi vậy, ông trở nên rành rỏi nhất về các loại máy trong nhà máy. Dù ông từ chối mọi cơ hội để thăng tiến, nhưng những người lãnh đạo thừa nhận rằng nhà máy không thể thiếu ông ấy.
Công việc của ông không thay đổi, nhưng cách ông làm việc thì có. Ông không chỉ lặp lại một nhiệm vụ, mà biến nó thành một quá trình học hỏi và hoàn thiện liên tục. Điểm đáng chú ý là: ông không cần một phần thưởng bên ngoài để duy trì động lực. Chính việc hiểu rõ hơn về công việc, làm tốt hơn một chút mỗi ngày, đã trở thành phần thưởng.
Điều này cũng đúng với những ví dụ khác trong cuốn sách. Những người có mục đích tự thân không chờ công việc trở nên thú vị. Họ chủ động tạo ra chiều sâu cho công việc bằng cách: đặt ra những tiêu chuẩn cao hơn cho chính mình; tìm cách cải thiện kỹ năng; và chú ý đến từng chi tiết trong quá trình làm
Vì vậy, mục đích tự thân không phải là việc bạn “yêu thích” công việc ngay từ đầu. Mà là cách bạn tham gia vào công việc đó. Khi bạn bắt đầu làm việc với sự chú ý, với mong muốn làm tốt hơn, hiểu sâu hơn, công việc dần trở nên có ý nghĩa.
Và khi đó, trạng thái Flow sẽ tự nhiên xuất hiện.
***
Bạn thân mến, trên đây là ba lưu ý quan trọng mà mình rút ra được từ cuốn sách để đạt được trạng thái này.
Điều đặc biệt của mỗi cuốn sách là tùy vào từng thời điểm, từng giai đoạn mà chúng ta sẽ nhận ra những thông điệp riêng của mình. Nếu cảm thấy những chia sẻ trên hữu ích, bạn có thể đọc sách để rút ra cho bản thân những thông điệp riêng nhé. Cảm ơn bạn vì đã lắng nghe.
Nhận xét
Đăng nhận xét