NGHỀ CHẤP BÚT – CƠ DUYÊN, KHÓ KHĂN VÀ HÀNH TRÌNH SỐNG VỚI NGHỀ

Mình bén duyên với nghề chấp bút khi đang làm Truyền thông tại một doanh nghiệp nọ. Lúc ấy, vì công việc bận rộn và có con nhỏ, nên mỗi ngày mình chỉ có thể dành khoảng một tiếng cho công việc này. Khoảng thời gian ấy, 11 giờ đêm mỗi ngày, mình cảm thấy thế giới của mình thực sự được xoa dịu. Một tiếng mỗi ngày, mình thấy được bù đắp cho 8 tiếng ở văn phòng. 

Mọi con đường dẫn về một lối đi 

Lúc còn nhỏ, mình đọc sách đặc biệt là đọc sách văn học rất nhiều. Không biết mọi người thế nào, nhưng sau mỗi cuốn sách hay, mình lại dấy lên một cảm giác là: mình muốn trở thành một nhà văn. 

Với mình lúc ấy – viết sách nghĩa là phải trở thành nhà văn. 

Nhưng dĩ nhiên, mình không hề có ý niệm cụ thể nào để làm việc này. Mình viết khá nhiều trong những năm trung học và trung học cơ sở, sáng tác truyện ngắn, viết fanfic cho các bộ truyện mình yêu thích. 

Một vài lần gửi bài cho báo mà chẳng có phản hồi rút cạn sự tự tin của mình. Nhưng rốt cuộc vào năm đăng ký thi đại học, mình đăng ký học Báo chí và Truyền thông, sau đó ra làm nội dung, viết báo, làm PR doanh nghiệp.

Một chặng đường dài như vậy cuối cùng lại đưa mình tới cơ duyên với nghề chấp bút. Thật sự là mọi thứ diễn ra rất giống với hiệu ứng cánh bướm, nếu mình không học ngôi trường ấy, ra trường làm công ty đó, tích lũy kiến thức của ngành nghề nọ, có lẽ cơ hội sẽ không tới với mình đâu. Sau cuốn sách đầu tiên, mình được giới thiệu viết chấp bút cho một vài dự án khác sau đó được một công ty sách nhận làm việc. 

Tất cả mọi kỹ năng mà mình từng có, phỏng vấn, viết bài, truyền thông, cho đến những chủ đề trước đó mình từng làm từ kinh doanh đến tài chính hay ESG bền vững… đều ít nhiều hỗ trợ cho mình trên con đường này.

Chấp bút là làm gì?

Khi nói về chấp bút, đa phần mọi người sẽ nghĩ nhiều nhất đến kỹ năng viết. Nhưng thực ra, viết chỉ là một phần trong toàn bộ công việc này.

Trước khi thực sự dùng tới “bút”, điều quan trọng nhất với mình lại là lắng nghe.

Lắng nghe tác giả nói về câu chuyện của họ — đó có thể là hồi ký, là những trải nghiệm trong công việc, hay những góc nhìn cá nhân mà họ muốn chia sẻ. Có người viết để kể lại cuộc đời, có người viết để xây dựng thương hiệu cá nhân, cũng có người viết với mục tiêu kinh doanh.

Mỗi người một mục tiêu khác nhau, nên cách mình đồng hành cũng khác nhau.

Khi những điều đó đã rõ, mới đến bước tiếp theo: quyết định cách viết.

Cùng một con người, nhưng có nhiều cách kể chuyện. Có người muốn văn phong tự sự, giàu cảm xúc. Có người lại muốn mạch lạc, rõ ràng, mang tính chuyên môn. Từ đó mới đi tiếp đến việc lập dàn ý cho cả cuốn sách, rồi từng chương, và cuối cùng mới là viết chi tiết nội dung sách. 

Đây là công việc cần sự tỉ mỉ, cần thời gian và cần 

Vỡ mộng một/hoặc nhiều chút 

Trước khi ra làm sách full time, mình đã tưởng tượng cảnh bản thân ngồi ngoài quán cà phê, uống một ly cappucino, và lạch cạch viết chữ. Chiều tới, tầm 4-5 giờ mình sẽ trở về nhà nấu cơm cho chồng con, dọn dẹp nhà cửa và chơi với con.

Nhưng thực tế thì không.

Nhận nhiều dự án hơn, đồng nghĩa với việc mình từng bước ra khỏi vùng an toàn, bắt đầu với nhiều dự án khó hơn, hay các chủ đề mà bản thân mình chưa từng có kinh nghiệm.

Nhất là khi các tác giả muốn viết sách để BÁN. Đây là một trong những mục tiêu thử thách nhất (thử thách hơn nhiều so với các anh chị muốn viết để làm tương hiệu cả nhân hay viết hồi ký vì muốn kể câu chuyện cuộc đời). Viết sách bán đồng nghĩa với cuốn sách ấy sẽ phải có điểm thu hút khách hàng, độc giả, phải có sự lý thú, phải giải quyết được một nhu cầu nào đó cho độc giả. 

Tức là nhiệm vụ lúc này không dừng ở việc đồng hành cùng tác giả viết nên câu chuyện của họ nữa, mà là kể câu chuyện ấy theo góc nhìn, khía cạnh nào để tác phẩm ấy được độc giả lựa chọn. 

Độc giả sẽ làm gì để chọn cuốn sách ấy giữa hàng chục đầu sách khác trên thị trường cùng thể loại. 

Tiếp theo là viết. Nếu như mình luôn tự tin về kỹ năng viết thì trong ngành chấp bút, viết không thể chỉ là viết nữa, nhiều hơn, nó còn là sự mô phỏng. Mình phải đóng vai tác giả để thực sự truyền tải được con người họ. Có những bản thảo trung bình mỗi chương mình phải viết lại hai lần, thậm chí ba lần.

Nhưng có lẽ buồn nhất với mình là những bản thảo mãi nằm trong thư mục lưu trữ vì viết xong rồi tác giả lại đổi ý, không muốn xuất bản. Nhiều lý do khác nhau để tác giả thay đổi, từ tài chính, kế hoạch kinh doanh, hoặc thậm chí là tác giả cảm thấy chưa đủ. 

Đó là đơn cử của một trong những khó khăn về nghề, bên cạnh muôn vàn các thử thách khác, ví như sự xuất hiện của AI khiến các tác giả tìm thấy người đồng hành “rẻ” hơn và dường như thấu hiểu họ hơn. Với mình, việc tìm khách hàng lại càng trở nên khó khăn. 

Một anh bạn làm trong lĩnh vực xuất bản tiết lộ cho mình một sự thật quan trọng: Mình đã chọn nghề ngách của ngách”. Rất hiếm khi có một bên A nào đó tìm chấp bút trên các nền tảng tìm việc, cũng chẳng có nhiều đơn vị xuất bản có vị trí này. Đa phần, mọi người sẽ làm việc với nhau qua quen biết và mai mối.

Với một người không quá mặn mà với networking, với làm thương hiệu cá nhân, thử thách này mỗi ngày lại trở thành một cú đấm mạnh mẽ – muốn đấm mình văng ra khỏi ngành. 

Tới đáy rồi mình bình yên bước tiếp 

Cuộc trải nghiệm với nghề luôn có những khoảnh khắc cảm thấy bản thân không thể bước tiếp. 

Suốt vài tháng liền mình không tìm được khách hàng mới, đã cho mình một trải nghiệm sợ hãi sâu sắc: Theo nữa hay không, viết nữa hay buông. 

Mình áp lực tới nỗi không ngủ được trong vài đêm, trở nên đặc biệt nhạy cảm và hay giận dỗi người thân. Và rồi mình quyết định là viết tiếp, chỉ là thay đổi tâm thế, cởi mở và sẵn sàng hơn thôi. 

Thứ nhất là sẵn sàng hơn trong việc thể hiện bản thân, bài viết này là một ví dụ.

Cởi mở hơn khi dám nói với mọi người rằng mình khát khao gặp tác giả cần mình.

Và sẵn sàng hơn trong việc nhận các dự khác ngoài sách như làm truyền thông, làm marketing… để bổ trợ cho nghề viết sách. 

Mình không dùng từ đam mê để mô tả về cảm giác của mình đối với nghề chấp bút. Mình nghĩ cảm giác về đam mê sẽ rất khác, đam mê thì sẽ sẵn sàng đánh đổi hơn. Với mình thì đơn giản đây là công việc mình thích, muốn làm, và mong muốn nhận được giá trị từ công việc. 

Hiểu được rồi thì đơn giản hóa, bình thường hóa mà bước tiếp thôi.